<?xml 
version="1.0" encoding="utf-8"?>
<rss version="2.0" 
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
>

<channel xml:lang="es">
	<title>Desarrollo Alternativo, Asociaci&#243;n Civil / Alternative Development, AC</title>
	<link>http://desal.org.mx/spip/</link>
	
	<language>es</language>
	<generator>SPIP - www.spip.net</generator>

	<image>
		<title>Desarrollo Alternativo, Asociaci&#243;n Civil / Alternative Development, AC</title>
		<url>http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L144xH22/siteon0-a8d7c.png</url>
		<link>http://desal.org.mx/spip/</link>
		<height>22</height>
		<width>144</width>
	</image>



<item xml:lang="en">
		<title>Organic Farming and Sustainable Agriculture Delegation to Cuba (FULL DETAILS)</title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article5</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article5</guid>
		<dc:date>2005-12-20T07:06:33Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>en</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>&lt;p&gt;DESAL is offering the opportunity to participate in a research and fact-finding delegation on organic and sustainable agriculture to Cuba in May of 2006, which includes optional attendance after the tour at three concurrent professional congresses on the same topics.&lt;/p&gt;

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique15" rel="directory"&gt;Organic Farming Research Delegation to Cuba&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;p&gt;Cuba offers us the world's most important example of organic farming and sustaianable agriculture on a large scale. It is an example that everyone else can benefit from. By studying what Cubans have done, we can learn important lessons for other countries.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; If you want to read about organic farming and sustainable agriculture in Cuba &lt;a href='http://www.desal.org.mx/rubrique.php3?id_rubrique=20' class='spip_out'&gt;&lt;strong&gt;click here&lt;/strong&gt;,&lt;/a&gt; or &lt;a href='http://www.desal.org.mx/IMG/pdf/CubanAgricultureWRI.pdf' class='spip_out'&gt;&lt;strong&gt;download an article in PDF format&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; &lt;i&gt;(279kb)&lt;/i&gt;.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; &lt;strong&gt;&lt;a href='http://www.desal.org.mx/article.php3?id_article=34' class='spip_out'&gt;You can also see photos of past delegations by clicking here.&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;This is a research and fact-finding delegation to Cuba with the following two components:&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;1) Three international conferences being celebrated concurrently May 9-12, 2006, National Hotel, Havana Cuba(optional):&lt;/h3&gt;
&lt;ul class=&quot;spip&quot;&gt;&lt;li&gt;the Sixth Conference of Organic farming and Sustainable Agriculture of the Cuban Association of Agricultural and Forestry Technicians (&lt;a href='http://www.ipes.org/actaf/' class='spip_out'&gt;ACTAF&lt;/a&gt;): &quot;For a sustainable and ecological agriculture in harmony with nature and society.&quot;&lt;/li&gt;&lt;li&gt;the Conference of the Sixth Continental Assembly of the Latin American Agroecology Movement (MAELA)&lt;/li&gt;&lt;li&gt;the First Congress of the Latin American Scientific Society of Agroecology (SOCLA).&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;2) Pre-Conference Research Delegation, May 4-8, 2006&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Alternative Development (DESAL) will offer a pre-conference research delegation which will visit an agricultural university, other research and teaching facilities, urban and rural farms, big and small, cooperative and private, biological pest control centers, food markets, and other sites related to the Cuban food and agriculture system.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The tentative schedule will be:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; May 3: arrival in Havana for pre-conference tour participants&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; May 4-6: site visits in Havana and Havana Province&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; May 6-8: site visits in Santa Clara Province&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; May 8: arrival in Havana for those who will only attend the conference&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; May 9: optional departure date for those who will not stay for the conference&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; May 9-12: Conferences&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; May 13: Departure from Havana&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;Participants may choose any of the following options:&lt;/i&gt;
&lt;br /&gt;&#8212; Conference and Pre-Conference Delegation (May 3-13, 10 nights)
&lt;br /&gt;&#8212; Pre-Conference Delegation Only (May 3-8, 5 nights, plus optional 6th night - needed because we return to Havana late on the 8th, so you will depart the country on the 9th at the soonest)
&lt;br /&gt;&#8212; Conference only (May 8-13, 5 nights)&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; &lt;strong&gt;Who can participate in the delegation?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Participation is open to people of all nationalities with a professional interest in agriculture, and who wish to participate in a group research and fact-finding delegation. Farmers, farm and farmworker leaders, researchers, academics, students, teachers, professors, journalists, NGO, non-profit and donor agency staff, policy makers, activists, and others may participate. If you reside in the United States, check special conditions below. &lt;strong&gt;Spanish-English translation is provided on the pre-conference delegation, and for the main events at the conferences.&lt;/strong&gt; People who only speak other languages should bring their own translator(s).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Costs:&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Pre-Conference Delegation Only:&lt;/strong&gt; &#194;&#8364;1482 Euros for double occupancy. Add &#194;&#8364;92 Euros for single room. &lt;a href='http://www.xe.net/ucc/' class='spip_out'&gt;Click here for currency conversion&lt;/a&gt;. Payment information is below.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;a href='http://www.globalexchange.org/countries/americas/cuba/researchdelegations2.html' class='spip_out'&gt;Compare with other prices for research delegations to Cuba.&lt;/a&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;We are currently negotiating a low budget option for farmers and representatives of grassroots organizations, and we will post it if and when it is available. If you are from such an organization, we suggest you contact any donor agencies that currently support you, and ask if they can cover your cost of participation in this delegation.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The basic price includes all lodging (based on double occupancy in mid-range hotels) and transportation in Cuba, three meals per day, tour guides, English/Spanish translators for the pre-event delegation (the Conference will have the plenary sessions translated, plus some other sessions), and site visit fees. This fee also guarantees that the excellent knowledge of the Alternative Development (DESAL) organizers Cuban agriculture, Cuban institutions and contacts in Cuba are mobilized to ensure the best possible experience. This involves a lot of staff time devoted to planning and arranging things. Not included are airfare, any travel costs outside of Cuba, Cuban tourist cards fees ($15-30 per person), airport taxes, tips, alcoholic beverages, meals eaten on one's own, souvenirs, laundry, phone calls, internet access, and other personal expenses. It includes airport pick-up and drop-off as long as participants advise flight information sufficiently ahead of time, and there are no major delays and/or cancellations, in which case participants may have to pay their own cab fare to the hotel.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Conferences:&lt;/strong&gt; Conference registration information, registration fees, and food and lodging options with prices available from ACTAF. &lt;strong&gt;[Conference registration information, registration fees, how to submit papers, and food and lodging options with prices available from ACTAF .&lt;/p&gt; &lt;p&gt;If you wish to have us handle these arrangements, including receiving your payments for conference fees and lodging, we charge a fee of &#194;&#8364;125 Euros for that service. &lt;a href='http://www.xe.net/ucc/' class='spip_out'&gt;Click here for Euro conversion&lt;/a&gt;, or &lt;a href='http://www.xe.com/ucc/full.shtml' class='spip_out'&gt;here to convert Cuban CUC (convertible pesos)&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Trip Organizers&lt;/h3&gt;
&lt;dl class='spip_document_1 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L199xH209/PeterRosset-879fc.jpg' width='199' height='209' alt='JPEG - 27.8 kb' style='height:209px;width:199px;' /&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:199px;'&gt;&lt;strong&gt;Peter Rosset&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; &lt;strong&gt;Peter Rosset&lt;/strong&gt;, Ph.D., is an agroecologist, co-coordinator of the &lt;a href='http://www.landaction.org/' class='spip_out'&gt;Land Research Action Network&lt;/a&gt;, researcher at Alternative Development (DESAL) and at the Center for the Study of Change in the Mexican Countryside (CECCAM), and visiting scholar in Environmental Science at the University of California at Berkeley. He is the former director of Food First/The Institute for Food and Development Policy, where he organized and led many research delegations to Cuba. He has published two books on Cuba, &lt;a href='http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbnInquiry.asp?userid=Qe0YND1Cmp&amp;isbn=0935028870&amp;itm=2' class='spip_out'&gt;Sustainable Agriculture and Resistance: Transforming Food Production in Cuba&lt;/a&gt; (Food First Books, 2002) and &lt;a href='http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbninquiry.asp?userid=Qe0YND1Cmp&amp;pwb=1&amp;ean=9781875284801' class='spip_out'&gt;The Greening of the Revolution: Cuba's Experiment with Organic Agriculture&lt;/a&gt; (Ocean Press, 1994). He also produced the Food First video documentary &lt;a href='http://www.foodfirst.org/node/1135' class='spip_out'&gt;The Greening of Cuba&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt; &lt;dl class='spip_document_3 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L200xH245/CatherineMurphy-5b57d.jpg' width='200' height='245' alt='JPEG - 42.5 kb' style='height:245px;width:200px;' /&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:200px;'&gt;&lt;strong&gt;Catherine Murphy&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; &lt;strong&gt;Catherine Murphy&lt;/strong&gt;, M.A., is a researcher at Alternative Development (DESAL). She lived in Cuba for many years, where she studied urban agriculture. She is the author of &lt;a href='http://www.foodfirst.org/dr12' class='spip_out'&gt;Cultivating Havana: Urban Agriculture and Food Security in the Years of Crisis&lt;/a&gt; (Food First Development Report, 1999), and has worked with many delegations in Cuba.&lt;/p&gt; &lt;dl class='spip_document_2 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L200xH270/MariaElenaMartinez-7293a.jpg' width='200' height='270' alt='JPEG - 40.7 kb' style='height:270px;width:200px;' /&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:200px;'&gt;&lt;strong&gt;Maria Elena Mart&#195;&#173;nez&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; &lt;strong&gt;Mar&#195;&#173;a Elena Mart&#195;&#173;nez&lt;/strong&gt;, Ph.D., is the director of Alterative Development (DESAL). She is the author of &lt;a href='http://www.ohiou.edu/oupress/fw2005/torres/index.htm' class='spip_out'&gt;Organic Coffee: Sustainable Development by Mayan Farmers&lt;/a&gt; (Ohio University Press, 2006). She was a co-leader of a previous organic farming research delegation to Cuba.&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Research/Reporting:&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;We are traveling to Cuba for the purposes of research, fact-finding and scientific exchange. Therefore we require short individual or group reports from participants on their findings concerning Cuban agriculture and the Cuban food system.&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;p&gt;The balance of your trip cost must arrive at Alternative Development (DESAL) no later than April 15, 2006. Late payments may be subject to cancellation and forfeit of deposit. The balance is refundable only before trip departure, on a pro-rated basis depending on what proportion Alternative Development has already advanced on a non-refundable basis to our travel providers. This is the case whether it is the participant who cancels, or if we are forced to cancel due to forces (political-legal, climatological, etc.) beyond our control.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;For U.S. Citizens &amp; Permanent Residents&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;This delegation is open to persons of all nationalities, with a professional interest in agriculture and/or food systems. It is a research mission. However, due to U.S. laws, U.S. citizens and permanent residents travel at their own legal risk. See the &lt;a href='http://www.treasury.gov/offices/enforcement/ofac/programs/cuba/cuba.shtml' class='spip_out'&gt;U.S. government web site&lt;/a&gt; for details of who is allowed to travel to Cuba without a specific license, under the general license for research (for which no license application is needed). In particular, you should download the latest version of the &lt;a href='http://www.treasury.gov/offices/enforcement/ofac/programs/cuba/cuba_tr_app.pdf' class='spip_out'&gt;Comprehensive Guidelines for License Applications to Engage in Travel-related Transactions Involving Cuba&lt;/a&gt;, and read the section on page 10 which states:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&quot;IV. Professional research and meetings (&#194;&#167;&#194;&#167; 515.560(a)(4) &amp;
515.564)&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Authorized by general license for full-time professionals attending meetings or conferences or conducting professional research in their professional areas. Research requires a full work schedule of noncommercial, academic research that has a
substantial likelihood of public dissemination and is in the traveler's professional area. Meetings or conferences must be organized by an international professional organization, institution, or association headquartered outside the United States that regularly sponsors meetings or conferences in other countries. If a meeting or conference is organized by an organization headquartered in the United States, that
organization must have a specific license from OFAC to organize the meeting or conference. The meetings or conferences may not be for the purpose of promoting tourism in Cuba or other commercial activities involving Cuba that are not licensable
under current U.S. policy and may not be intended primarily for the purpose of fostering production of any biotechnological products.&quot;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Note that two of the three concurrent conferences are being organized by international professional organizations or associations headquartered outside the United States that regularly sponsor meetings or conferences in other countries (MAELA), or that are beginning to do so with this conference (SOCLA). We are not aware of &#8212; &lt;i&gt;and make no warranty one way or the other&lt;/i&gt; &#8212; of any legal definition of what professions (i.e. professor, researcher, NGO or non-profit staff, farmer, etc.) fall inside or outside of what the Treasury Department considers to be a &quot;full-time professional.&quot; &lt;i&gt;You make the decision at your own risk as to whether this covers you or not.&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;On &lt;i&gt;General Licenses&lt;/i&gt; it explains, in part:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&quot;General licenses constitute blanket authorization for those transactions set forth in
the relevant regulation and are self-selecting and self-executing. &lt;strong&gt;No further permission from OFAC is required to engage in transactions covered by that general license.&lt;/strong&gt; Individuals wishing to engage in travel-related transactions involving Cuba relevant to:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; journalism by journalists regularly employed in that capacity by a news reporting organization, including supporting broadcast or technical personnel; or&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; full-time professional research conducted by professionals in their professional areas, or attendance at certain professional meetings or conferences, should first review the general license categories to see if their activities are covered by a general license.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Specific licenses will not be issued for transactions that are authorized pursuant to the
provisions of a general license. See &#194;&#167; 501.801(a) of the Reporting and Procedures Regulations, 31 C.F.R. Part 501. Those individuals who determine that their activities fall into one of the general license categories must be able to document that their travel
qualifies under that category and must keep records that may be furnished to OFAC or other law enforcement officials (e.g., Bureau of Customs and Border Protection) upon demand for a period of five years after the travel transactions take place. See 31 CFR 501.601and 501.602.&quot;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Applicants are fully responsible for assuring that they meet U.S. legal requirements. This includes &lt;i&gt;your responsability&lt;/i&gt; to check back with the U.S. Government web pages from time to time to make sure the rules have not been changed.&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/CubanAgricultureWRI.pdf" length="285203" type="application/pdf" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/Travel_Health_Form_2006.pdf" length="86493" type="application/pdf" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/application_May_2006_trip.pdf" length="98987" type="application/pdf" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/Liability_Release2006.pdf" length="68607" type="application/pdf" />
		

	</item>
<item xml:lang="es">
		<title>Delegaci&#243;n a Cuba sobre Agricultura Org&#225;nica y Sustentable </title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article8</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article8</guid>
		<dc:date>2005-12-19T22:15:00Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>es</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>&lt;p&gt;DESAL ofrece la oportunidad de participar en una delegaci&#243;n de estudios a Cuba, en Mayo de 2006, sobre la tem&#225;tica de la agricultura org&#225;nica y sustentable, que incluye la opci&#243;n de permanecer mas d&#237;as en Cuba para asistir a tres congresos concurrentes sobre los mismos temas.&lt;/p&gt;

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique14" rel="directory"&gt; Delegaci&#243;n a Cuba &lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;Detalles de esta delegaci&#243;n&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;p&gt;Cuba nos ofrece el ejemplo mas importante a nivel mundial de la agricultura org&#225;nica y/o sustentabe en escala grande. Es un ejemplo del cual todos se pueden beneficiar. Al estudiar lo que los cubanos y las cubanas han hecho, podemos extraer lecciones &#250;tiles para otros paises.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Recomendamos ampliamente la lectura del libro &lt;i&gt;Transformando el Campo Cubano, Avances de la Agricultura Sostenible&lt;/i&gt; el cual puede ser descargado por cap&#237;tulos o completo &lt;a href='http://www.desal.org.mx/rubrique.php3?id_rubrique=16' class='spip_out'&gt;en este mismo sitio&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; &lt;strong&gt;&lt;a href='http://www.desal.org.mx/article.php3?id_article=34' class='spip_out'&gt;Ud. puede tambi&#233;n ver fotos de delegaciones anteriores&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El VI Encuentro Conferencia de Agricultura Org&#225;nica y Sostenible de la Asociaci&#243;n Cubana de T&#233;cnicos Agr&#237;colas y Forestales (&lt;a href='http://www.ipes.org/actaf/' class='spip_out'&gt;ACTAF&lt;/a&gt;), la Conferencia de la VI Asamblea Continental del Movimiento Agroecol&#243;gico de Am&#233;rica Latina (MAELA) y el I Congreso de la Sociedad Cient&#237;fica Latinoamericana de Agroecolog&#237;a (SOCLA).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;9-12 de mayo, 2006, Hotel Nacional, Habana, Cuba&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&#8220;Por una agricultura sustentable y ecol&#243;gica en armon&#237;a con la naturaleza y la sociedad.&#8221;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;2. Delegaci&#243;n de Estudios Pre-Conferencia, mayo 4-8, 2006&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Delegaci&#243;n de Estudios Pre-Conferencia&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Desarrollo Alternativo (DESAL) ofrecer&#225; una delegaci&#243;n de estudios pre-conferencia que visitar&#225; una o mas facultades de agronom&#237;a, otras instalaciones de investigaci&#243;n y docencia, granjas urbanas y rurales grandes y peque&#241;as, cooperativas y privadas, centros de control biol&#243;gico de plagas, mercados de alimentos, y otros sitios relacionados con el sistema cubano de agricultura y alimentaci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El calendario tentativo ser&#225;:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Mayo 3: llegada en la Habana para los participantes en el tour pre-conferencia
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Mayo 4-6: visitas a sitios en la Habana y la Provincia de la Habana
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Mayo 6-8: visitas a sitios en la Provincia Santa Clara&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Mayo 8: llegada en la Habana de aqu&#233;llos que solamente asistir&#225;n a la conferencia
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Mayo 9: fecha opcional de salida para quienes no asistir&#225;n a la conferencia&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Mayo 9-12: Conferencias
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Mayo 13: Salida de la Habana&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los participantes pueden escoger cualquiera de las siguientes opciones:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Conferencia y Delegaci&#243;n Pre-Conferencia (mayo 3-13, 10 noches)&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Delegaci&#243;n Pre-Conferencia solamente (mayo 3-8, 5 noches, mas las posibilidad optativa de una noche adicional el 8, ya que llegaremos a La Habana hasta en la noche del 8, as&#237; que saldr&#237;a del pais hasta el dia 9 como antes).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Conferencia solamente (mayo 8-13, 5 noches)&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; &lt;strong&gt;&#191;Quien puede participar en la delegaci&#243;n?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La participaci&#243;n est&#225; abierta a personas de todas las nacionalidades, con interes profesional an la agricultura, y quienes desean participar en una delegaci&#243;n de estudios y investigaci&#243;n. Pueden participar, entre otros, campesinos y campesinas, dirigentes de organizaciones rurales, investigador@s, acad&#233;mic@s, estudiantes, profesores, periodistas, personal de ONGs y de donantes, funcionarios, y activistas. Si Ud. reside en los EE.UU., lea las condiciones especiales al final de este documento.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Costos&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Solo Delegaci&#243;n Pre-Conferencias:&lt;/strong&gt; &#8364;1482 Euros para habitaci&#243;n doble, y &#8364;92 Euros mas para habitaci&#243;n sencilla. &lt;a href='http://www.xe.com/ucc/es/' class='spip_out'&gt;Haga clic aqui para conversi&#243;n de monedas&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;a href='http://www.globalexchange.org/countries/americas/cuba/researchdelegations2.html' class='spip_out'&gt;Comparar con los precios de otras giras de estudio en Cuba.&lt;/a&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Actualmente, estamos negociando un paquete mas econ&#243;mico para campesinos y campesinas, y/o para representantes de organizaciones de base y de movimientos sociales, y se colocar&#225; aqui la informaci&#243;n al respeto, en cuanto est&#233; disponible. Si Ud. es representante de una organizaci&#243;n o movimiento asi, sugerimos que se ponga en contacto con los donantes que los apoyan actualmente, para ver si podr&#237;an cubrir su participaci&#243;n en la delegaci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El precio base incluye alojamiento (basado en ocupaci&#243;n doble en hoteles de medio-rango) y transporte en Cuba, tres comidas diarias, gu&#237;as tur&#237;sticas, traductores de espa&#241;ol/ingl&#233;s para la delegaci&#243;n pre-conferencia (las sesiones plenarias de la conferencia ser&#225;n traducidas, as&#237; como algunas otras sesiones), y las cuotas de ingreso a los sitios. Esta tarifa tambi&#233;n garantiza pleno acceso al conocimiento excelente de los organizadores de Desarrollo Alternativo (DESAL) en cuanto a agricultura e instituciones cubanas y contactos en el pa&#237;s, para as&#237; asegurar la mejor experiencia posible. Esto implica que el personal dedicar&#225; mucho tiempo para planeaci&#243;n y organizaci&#243;n. La tarifa no incluye pasaje a&#233;reo, gastos de viaje fuera de Cuba, cuotas de tarjetas tur&#237;sticas cubanas ($EU 15-30 por persona), impuestos de aeropuerto, propinas, bebidas alcoh&#243;licas, comidas fuera del grupo, recuerdos, lavander&#237;a, llamadas telef&#243;nicas, acceso al Internet y otros gastos personales. S&#237; incluye transporte desde y hacia el aeropuerto, siempre y cuando los participantes den a conocer la informaci&#243;n de sus vuelos con suficiente anticipaci&#243;n, y no haya retrasos significativos y/o cancelaciones, en cuyo caso los participantes podr&#237;an tener que pagar su propio taxi al hotel.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Conferencias:&lt;/strong&gt; La informaci&#243;n sobre inscripci&#243;n, costos de inscripci&#243;n, alojamiento y alimentaci&#243;n, est&#225; disponbile de ACTAF.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Si Ud. desea que nosotros le manejemos estos arreglos, cobramos &#8364;125 Euros por el servicio. &lt;a href='http://www.xe.com/ucc/es/' class='spip_out'&gt;Haga clic aqui para conversi&#243;n de Euros&lt;/a&gt;, y &lt;a href='http://www.xe.com/ucc/full.shtml' class='spip_out'&gt;aqui para conversi&#243;n de CUC (pesos cubanos convertibles)&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Organizadores del Viaje&lt;/h3&gt;
&lt;dl class='spip_document_1 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L199xH209/PeterRosset-879fc.jpg' width='199' height='209' alt='JPEG - 27.8 KB' style='height:209px;width:199px;' /&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:199px;'&gt;&lt;strong&gt;Peter Rosset&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Dr. Peter Rosset&lt;/strong&gt;, es agroec&#243;logo, coordinador de la &lt;a href='http://www.acciontierra.org/' class='spip_out'&gt;Red de Investigaci&#243;n Acci&#243;n Sobre la Tierra&lt;/a&gt;, investigador en Desarrollo Alternativo (DESAL) y en el Centro de Estudios para el Cambio en el Campo Mexicano (CECCAM), y profesor visitante de Ciencias Ambientales en la Universidad de California en Berkeley. Fue director de Food First/El Instituto para Pol&#237;ticas de Alimentaci&#243;n y Desarrollo, donde organiz&#243; y dirigi&#243; varias delegaciones de investigaci&#243;n a Cuba. Ha publicado dos libros sobre Cuba, &lt;a href='http://www.desal.org.mx/rubrique.php3?id_rubrique=16' class='spip_out'&gt;Transformando el Campo Cubano, Avances de la Agricultura Sostenible&lt;/a&gt;, el cual puede ser descargado por cap&#237;tulos o completo en este mismo sitio, y &lt;a href='http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbninquiry.asp?userid=Qe0YND1Cmp&amp;pwb=1&amp;ean=9781875284801' class='spip_out'&gt;The Greening of the Revolution: Cuba's Experiment with Organic Agriculture&lt;/a&gt; (Ocean Press, 1994). Tambi&#233;n produjo el documental videogr&#225;fico de Food First, &lt;a href='http://www.foodfirst.org/node/1135' class='spip_out'&gt;The Greening of Cuba&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt; &lt;dl class='spip_document_3 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L200xH245/CatherineMurphy-5b57d.jpg' width='200' height='245' alt='JPEG - 42.5 KB' style='height:245px;width:200px;' /&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:200px;'&gt;&lt;strong&gt;Catherine Murphy&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Mta. Catherine Murphy&lt;/strong&gt;, es investigadora en Desarrollo Alternativo (DESAL). Vivi&#243; en Cuba muchos a&#241;os, donde estudi&#243; agricultura urbana. Es autora de &lt;a href='http://www.foodfirst.org/dr12' class='spip_out'&gt;Cultivating Havana: Urban Agriculture and Food Security in the Years of Crisis&lt;/a&gt; (Food First Development Report, 1999), y ha trabajado con muchas delegaciones en Cuba.&lt;/p&gt; &lt;dl class='spip_document_2 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L200xH270/MariaElenaMartinez-7293a.jpg' width='200' height='270' alt='JPEG - 40.7 KB' style='height:270px;width:200px;' /&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:200px;'&gt;&lt;strong&gt;Maria Elena Mart&#195;&#173;nez&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Dra. Mar&#237;a Elena Mart&#237;nez&lt;/strong&gt;, es directora de Desarrollo Alternativo (DESAL). Es autora de &lt;a href='http://www.ohiou.edu/oupress/fw2005/torres/index.htm' class='spip_out'&gt;Organic Coffee: Sustainable Development by Mayan Farmers&lt;/a&gt; (Ohio University Press, 2006). Fue co-directora de una delegaci&#243;n anterior de investigaci&#243;n sobre agricultura org&#225;nica en Cuba.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Investigaci&#243;n/Reportaje&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Estamos viajando a Cuba para realizar investigaci&#243;n, estudios e intercambio cient&#237;fico. Por lo tanto exigimos reportes cortos individuales o de grupo de los participantes sobre sus hallazgos con respecto a la agricultura cubana y el sistema alimentario cubano.&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Para Ciudadanos y Residentes Permanentes de los Estados Unidos&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Esta delegaci&#243;n est&#225; abierta a personas de todas las nacionalidades, con inter&#233;s profesional en la agricultura y/o sistemas alimentarios. Es una misi&#243;n de investigaci&#243;n. Sin embargo, debido a leyes estadounidenses, los ciudadanos y los residentes permanentes de los EEUU viajan bajo su propio riesgo legal. Ver la &lt;a href='http://www.ustreas.gov/offices/enforcement/ofac/sanctions/sanctguide-cuba.html' class='spip_out'&gt;p&#225;gina de Internet del gobierno de los EEUU&lt;/a&gt;; para los detalles sobre qui&#233;nes pueden viajar a Cuba sin una licencia espec&#237;fica, bajo la licencia general para investigaci&#243;n (para la cual no se necesita ninguna solicitud de licencia). Las personas que apliquen tendr&#225;n la responsabilidad de asegurarse que cumplan con los requisitos legales de los EEUU.&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/Formulario_salud_viaje-2.pdf" length="87659" type="application/pdf" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/applicacion-may_CUBA06---esp.pdf" length="98707" type="application/pdf" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/Acuerdo_Legal_de_Viaje.pdf" length="79052" type="application/pdf" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/VIEncuentroAgricOrganica.pdf" length="121334" type="application/pdf" />
		

	</item>
<item xml:lang="es">
		<title>Pictures of past delegations to Cuba / Fotos de Delegaciones Anteriores a Cuba</title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article34</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article34</guid>
		<dc:date>2005-12-19T02:15:00Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>es</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique2" rel="directory"&gt;Fotos&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>
		</content:encoded>


		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00783-2.jpg" length="71971" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00784.jpg" length="88573" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00785.jpg" length="96694" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00810.jpg" length="84324" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00811.jpg" length="83547" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00836.jpg" length="58122" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00844.jpg" length="55497" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00849.jpg" length="67121" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00863.jpg" length="78843" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00870.jpg" length="88362" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC00876.jpg" length="96191" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01024.jpg" length="69325" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01027.jpg" length="61783" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01037.jpg" length="76681" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01041.jpg" length="83005" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01044.jpg" length="94856" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01045.jpg" length="86627" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01050.jpg" length="70526" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01052.jpg" length="84682" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01057.jpg" length="58959" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01065.jpg" length="110738" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01067.jpg" length="76182" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01079.jpg" length="107741" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01082.jpg" length="100173" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01096.jpg" length="61578" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/DSC01099.jpg" length="64741" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0059.jpg" length="74752" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0066.jpg" length="56111" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0068.jpg" length="66951" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0069.jpg" length="47322" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0073.jpg" length="71035" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0082.jpg" length="52946" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0087.jpg" length="57466" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0106.jpg" length="84808" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0113.jpg" length="97875" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0161.jpg" length="85769" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0177.jpg" length="106642" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0187.jpg" length="64518" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0188.jpg" length="81539" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0189.jpg" length="83955" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0190.jpg" length="74317" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0209.jpg" length="88173" type="image/jpeg" />
		
		<enclosure url="http://www.desal.org.mx/spip/IMG/jpg/PICT0261.jpg" length="74913" type="image/jpeg" />
		

	</item>
<item xml:lang="en">
		<title>Alternative Development (DESAL)</title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article30</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article30</guid>
		<dc:date>2005-12-19T02:10:23Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>en</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>Alternative Development, or Desarrollo Alternativo (DESAL), is a Mexico-based, non-profit organization devoted to research, outreach, education and project implementation concerning alternative development practices. Director Mar&#237;a Elena Mart&#237;nez, Ph.D., is a geographer trained at the National Autonomous University of Mexico (UNAM). She has a Ph.D. in Latin American Studies from the University of California at Berkeley, where she conducted her research on organic coffee cooperatives in (...)

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique17" rel="directory"&gt;About DESAL&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Alternative Development&lt;/strong&gt;, or Desarrollo Alternativo (DESAL), is a Mexico-based, non-profit organization devoted to research, outreach, education and project implementation concerning alternative development practices.&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Director&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;i&gt;Mar&#237;a Elena Mart&#237;nez&lt;/i&gt;, Ph.D., is a geographer trained at the National Autonomous University of Mexico (UNAM). She has a Ph.D. in Latin American Studies from the University of California at Berkeley, where she conducted her research on organic coffee cooperatives in Chiapas. She has written for academic journals and books about organic coffee, and on the Zapatista movement in Chiapas. Her first book, &lt;a href='http://www.ohiou.edu/oupress/fw2005/torres/index.htm' class='spip_out'&gt;Organic Coffee: Sustainable Development by Mayan Farmers&lt;/a&gt;, is coming out from Ohio Press University this winter.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;Contact&lt;/i&gt;: &lt;a href=&quot;mailto:desal@desal.org.mx&quot;&gt;&lt;strong&gt;send an e-mail &lt;/i&gt;&lt;/a&gt; to desal(at)desal.org.mx&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;Note: replace &lt;strong&gt;(at)&lt;/strong&gt; with &lt;strong&gt;@&lt;/strong&gt; when sending an email (anti-spam protection)&lt;/i&gt;&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		

	</item>
<item xml:lang="en">
		<title>Details about the concurrent conferences </title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article50</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article50</guid>
		<dc:date>2005-12-18T05:12:00Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>en</dc:language>
		<dc:creator>7c</dc:creator>



		<description>Sixth Conference on Organic and Sustainable Agriculture of the ACTAF Conference of the Sixth General Continental Assembly of MAELA- First Congress of SOCLA General Presentation Under the paradigm &#8220;For an ecological and sustainable agriculture in harmony with nature and society,&#8221; the Cuban Association of Agriculture and Forestry Technicians (ACTAF) invites all those interested to participate in the Sixth Conference on Organic and Sustainable Agriculture, the Conference of the Sixth (...)

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique23" rel="directory"&gt;International Conferences&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/squelettes/puce.gif&quot; width=&quot;8&quot; height=&quot;11&quot; alt=&quot;-&quot; /&gt; Sixth Conference on Organic and Sustainable Agriculture of the &lt;a href='http://www.ipes.org/actaf/' class='spip_out'&gt;ACTAF&lt;/a&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/squelettes/puce.gif&quot; width=&quot;8&quot; height=&quot;11&quot; alt=&quot;-&quot; /&gt; Conference of the Sixth General Continental Assembly of &lt;a href='http://agruco.org/publicaciones/lib_maela_agruco.html' class='spip_out'&gt;MAELA-&lt;/a&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/squelettes/puce.gif&quot; width=&quot;8&quot; height=&quot;11&quot; alt=&quot;-&quot; /&gt; First Congress of SOCLA&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;General Presentation&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Under the paradigm &lt;strong&gt;&#8220;For an ecological and sustainable agriculture in harmony with nature and society,&#8221;&lt;/strong&gt; the Cuban Association of Agriculture and Forestry Technicians (ACTAF) invites all those interested to participate in the Sixth Conference on Organic and Sustainable Agriculture, the Conference of the Sixth General Assembly of the Agroecological Movement of Latin America and the Caribbean (MAELA), and the First Congress of the Latin American Agroecological Scientific Society (SOCLA), being held concurrently from May 9th to May 12th, 2006, at the Hotel Nacional in Havana, Cuba.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;These events, which are carried out within the framework of the 45th Anniversary of the National Association of Small Farmers (ANAP), have been conceived as part of an integrating movement of technicians, producers, teachers, researchers, and promoters of agrarian policies in our country and the continent. The primary objective of this movement is to open up a space for reflection, exchange and propositions to effectively contribute to globalizing the proposal that a better world is possible.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Backed by the achievements of the ANAP in the Agroecological Movement, And of Urban Agriculture in Cubaand, these conferences should contribute to the articulation of a broader position in defense of agroecology that incorporates the thoughts and actions of those of us who, in one way or another, support and work for the development of an agriculture that is environmentally healthy, socially just, and economically viable, not only for our country but also for the rest of humanity.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Professional Program&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Field Visits - Pre-Event (May 3-8)&lt;/strong&gt;
As part of the exchange, a program of Field Visits has been designed in collaboration with &lt;strong&gt;Alternative Development (DESAL)&lt;/strong&gt; in Mexico from the 3rd to the 8th of May in the provinces of City of Havana, Havana, Villa Clara, and Sancti Spiritus, through which participants will not only be able to observe firsthand the results reached in the development of a sustainable agriculture that is harmonious with nature and society, but will also be able to exchange experiences and opinions with the protagonists of these results in the sites of production.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The tourist package, for 5 nights and 6 days, includes:&lt;/p&gt; &lt;ul class=&quot;spip&quot;&gt;&lt;li&gt;Airport pick-up.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Airport/Hotel/Airport transportation.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Transportation for the duration of the program.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Hotel stay from May 2 to May 6 in Hotel Presidente in Havana, and from the 6th to the 8th in Hotel &#8220;Santa Clara Libre,&#8221; which includes breakfast and dinner at the hotel, as well as lunch in the countryside.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Closing activities.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Specialized guide service.&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Technical Event (May 9-12)&lt;/strong&gt;
The Technical Event will take place from the 9th to the 12th of May in Hotel Nacional de Cuba, a place where delegates and guests, through open dialogue, workshops, roundtable discussions and conferences will make it possible to learn about the realities we face in our respective countries.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Technical Event Package Price per person&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt;
&lt;CENTER&gt; &lt;TABLE WIDTH=568 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=7 CELLSPACING=0&gt; &lt;COL WIDTH=127&gt; &lt;COL WIDTH=128&gt; &lt;COL WIDTH=128&gt; &lt;COL WIDTH=128&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=127&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;Hotel&lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;Lodging&lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;Single Room (CUC)&lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;Double Room (CUC)&lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=127&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Nacional &lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Lodging and breakfast&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;498.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;342.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=127&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Nacional&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Lodging, breakfast, and dinner&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;610.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;454.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=127&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Vedado and St. John's&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Lodging and breakfast&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;305.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;242.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=127&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Vedado and St. John's&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Lodging, breakfast, and dinner&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;368.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;304.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=127 HEIGHT=3&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Colina&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Lodging and breakfast&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;242.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;198.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=127&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Colina&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Lodging, breakfast, and dinner&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;295.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=128&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;248.00&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;/TABLE&gt;
&lt;/CENTER&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT SIZE=2&gt;&lt;I&gt;CUC: Cuban Convertible Currency&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The tourist package, for 5 nights and 6 days (May 8-13), includes:&lt;/p&gt; &lt;ul class=&quot;spip&quot;&gt;&lt;li&gt;Airport pick-up.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Airport/Hotel/Airport transportation.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;5 nights in the chosen hotel from the 8th to the 13th of May.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Daily breakfast and dinner, according to selected lodging package.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Closing activities.&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Urban Agriculture Course - Post-Event (May 15-19)&lt;/strong&gt;
During the week of the 15th to the 19th of May, a course on Urban Agriculture will be offered, as organized by the National Institute of Fundamental Research in Tropical Agriculture &#8220;Alejandro de Humboldt&#8221; (INIFAT). Through the participation of the most experienced national specialists, producers, and researchers, the course will technically train the participants based on the Cuban experience in the development of agriculture in our cities.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Post-Event Course Package&lt;/strong&gt;
Package price per person: 250.00 CUC&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Includes:&lt;/p&gt; &lt;ul class=&quot;spip&quot;&gt;&lt;li&gt;Bibliographical documentation of the course on CD.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Certification and accreditation of course completion.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Field visits.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Accommodation, daily breakfast, lunch, and dinner.&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Paper Topics&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;In accordance with the work platform of the ACTAF as an organization, and with the objective of following-up and evaluating the results presented in previous summits, the topics to debate are:&lt;/p&gt; &lt;ul class=&quot;spip&quot;&gt;&lt;li&gt;Sustainable Agriculture: Technologies for its Implementation.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Integrated Production Systems with an Agroecological Basis.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Natural Resource Conservation and Management.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Urban Forestry.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Sustainable Agriculture and Social Processes.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Participatory Research: Training and Outreach.&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Workshop: &#8220;Urban Agriculture: Socio-Productive and Environmental Impact.&lt;/strong&gt;&#8221; As part of the Summit, this workshop is organized by the National Group of Urban Agriculture and the National Institute of Fundamental Research on Tropical Agriculture &#8220;Alejandro de Humboldt&#8221; (INIFAT).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Roundtable Discussion: The Agroecological Movement in the ANAP.&lt;/strong&gt; This activity is also part of the Sixth Summit. Distinguished Cuban producers will participate and will validate-through their own working practices-the Cuban experience in the development of agroecology as a new paradigm in Cuban agriculture.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Presentation of Abstracts&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Presentation abstracts must be sent by January 31, 2006 to the following email address: &lt;strong&gt;VI_encuentro(AT)actaf.co.cu&lt;/strong&gt; or in printed or digital format to the following postal address: &lt;i&gt;ACTAF, Calle 98, No. 702, e/7ma y 7ma-A, Playa, Ciudad de La Habana, Cuba.&lt;/i&gt; The presentation format will be MS Word 8.5 x 11 inches with the following structure:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Title&lt;/strong&gt;: In capital letters, centered, 14 point Times New Roman font, bold.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Author(s)&lt;/strong&gt;: Full names, 12 point Times New Roman font, institution, country, email.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Content&lt;/strong&gt;: 12 point Times New Roman font, single spaced, maximum 250 words, justified.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Audiovisual media&lt;/strong&gt;: They must conform to the following specifications: &lt;i&gt;35 mm slides; VHS videocassettes (NTSC 3.58); PowerPoint presentations; overhead projector transparencies.&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Poster session&lt;/strong&gt;: A poster presentation session will be organized. Posters should not exceed 1m in length and 70 cm in width.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Related exhibition&lt;/strong&gt;: A presentation of products, technologies and audiovisual media related to the themes of the event will be organized.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Official languages:&lt;/strong&gt; Spanish - English&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Registration fee for foreign delegates: 250.00 CUC. In the case of international participants who are sponsored by institutions or donators, a voluntary registration fee higher than 300.00 CUC is recommended, as a contribution for covering the event's expenses. In the case of international participants who will represent grassroots or peasant organizations, social movements and other entities with scarce economic resources, the organizing committee will consider a reduced registration fee of 150.00 CUC with a corresponding justification.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The registration entitles you to:&lt;/p&gt; &lt;ul class=&quot;spip&quot;&gt;&lt;li&gt;Participation in the event's scientific and social activities.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Certification of participation as a delegate or speaker.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Summary documents and book related to the event.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Credential.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Personalized file.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Lunch and coffee during work sessions.&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Form of payment&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Registration fees can be paid directly in the Event headquarters and can be made in:&lt;/p&gt; &lt;ul class=&quot;spip&quot;&gt;&lt;li&gt;Cash: CUC or Euros (note: The CUC is the Cuban Convertible Peso).&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Credit cards: VISA, Master Card, and Cabal cards that are not issued by U.S. banks.&lt;/li&gt;&lt;li&gt;Alternatively, you make arrange with &lt;a href='http://www.desal.org.mx/' class='spip_out'&gt;DESAL-&lt;/a&gt; and &lt;strong&gt;cuba(AT)desal.org.mx&lt;/strong&gt; to make arrangements and payments for you.&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Enquiries and contact with the organizing committee&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;You will be able to reach the Organizing Committee at the following telephone numbers: &lt;strong&gt;(537) 8817076, 2068167, and Fax: 2068168.&lt;/strong&gt; You can also contact them at the following email address: &lt;strong&gt;VI_encuentro(AT)actaf.co.cu&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Travel Agency for Conferences&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;The Sixth Summit on Organic and Sustainable Agriculture is serviced by the Travel Agency ECOTUR, S.A., which you can contact in order to make reservations in Cuba. The contact person is Mrs. Yohenia Su&#195;&#161;rez Torres. Phone number: &lt;strong&gt;(537) 204-5188&lt;/strong&gt;, and email: &lt;strong&gt;ecoturhabana1(AT)enet.cu&lt;/strong&gt; or &lt;strong&gt;ecoturevento(AT)yahoo.com&lt;/strong&gt; For pre-event tour, visite &lt;a href='http://www.desal.org.mx/' class='spip_out' rel='nofollow'&gt;http://www.desal.org.mx&lt;/a&gt; or cuba@desal.org.mx&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Official Transportation&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;COPA Airlines is the official transportation company of the event. You should contact the airline in your country of origin and enquire as to promotional prices being offered for the Sixth Summit on Organic and Sustainable Agriculture. The contact person is Mrs. Aida Abreu, Sales Executive, Copa Airlines, City of Havana, email: &lt;strong&gt;aabreu(AT)copaair.com&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Relevant information for travelers to Cuba&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Climate&lt;/strong&gt;
The month of May is characterized by its pleasant climate in Cuba, for it is still not hurricane season.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Currency&lt;/strong&gt;
The official Cuban currency is the Cuban peso. Transactions are carried out with the Cuban convertible currency, CUC. Current exchange rate is 0.80 CUC = 1 USD. It is recommended that you travel with Euros instead of American dollars, and that once you are in the country you exchange your money at the current rate of exchange.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Event seat&lt;/strong&gt;
Event sessions as well as proposed lodging are all located in the center of the City of Havana.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The address of Hotel Nacional de Cuba, seat of the event, is Calle 0, esquina a 21, Vedado, Ciudad de La Habana. Telephone number: (537) 8733564. Web Site: &lt;a href='http://www.hotelnacionaldecuba.com/' class='spip_out' rel='nofollow'&gt;http://www.hotelnacionaldecuba.com&lt;/a&gt;&lt;/p&gt; &lt;TABLE WIDTH=568 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=7 CELLSPACING=0&gt; &lt;COL WIDTH=76&gt; &lt;COL WIDTH=298&gt; &lt;COL WIDTH=150&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=76&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;DAY&lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=298&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;Morning Session&lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=150&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;Evening Session&lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=76&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;May 9&lt;SUP&gt;th&lt;/SUP&gt; &lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=298&gt;
&lt;p&gt;Summit Opening Event&lt;br /&gt; Magisterial Conference&lt;/p&gt;
&lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=150&gt;
&lt;p&gt;Working Commissions&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=76&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;May 10&lt;SUP&gt;th&lt;/SUP&gt; &lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=298&gt;
&lt;p&gt;Magisterial Conference&lt;br /&gt;Working Commissions&lt;/p&gt;
&lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=150&gt;
&lt;p&gt;Working Commissions&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=76&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;May 11&lt;SUP&gt;th&lt;/SUP&gt; &lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=298&gt;
&lt;p&gt;Workshop: &#8220;Urban Agriculture: Socio-Productive and Environmental Impact&#8221;&lt;br /&gt;Working Commissions&lt;/p&gt;
&lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=150&gt;
&lt;p&gt;Working Commissions&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=76&gt;
&lt;p&gt;&lt;B&gt;May 12&lt;SUP&gt;th&lt;/SUP&gt; &lt;/B&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=298&gt;
&lt;p&gt;Roundtable: &#8220;The Agroecological Movement in the ANAP&#8221;&lt;br /&gt; Working Commissions&lt;/p&gt;
&lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=150&gt;
&lt;p&gt;Summit Closing Event&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt;
&lt;/TABLE&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		

	</item>
<item xml:lang="es">
		<title>Manejo ecol&#243;gico de plagas </title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article31</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article31</guid>
		<dc:date>2005-12-18T03:01:38Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>es</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>1- Centro de Estudios de Agricultura Sostenible (CEAS), Universidad Agraria de La Habana (UNAH) 2- Instituto de Investigaciones de Sanidad Vegetal (INISAV) Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente: Xpdf Acrobat Reader Manejo ecol&#195;&#179;gico de plagas Versi&#195;&#179;n para imprimir Uno de los elementos claves dentro del modelo agr&#237;cola alternativo que actualmente se esta implementando en Cuba es el desarrollo y aplicaci&#243;n de t&#233;cnicas de manejo de (...)

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique16" rel="directory"&gt;Transformando el Campo Cubano&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;1- Centro de Estudios de Agricultura Sostenible (CEAS), Universidad Agraria de La Habana (UNAH)
2- Instituto de Investigaciones de Sanidad Vegetal (INISAV)&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: rgb(249, 245, 213);&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;color: rgb(137, 45, 0);&quot;&gt;
&lt;b&gt;Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente:&lt;/b&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.foolabs.com/xpdf/download.html&quot;&gt;Xpdf&lt;/a&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.adobe.com/products/acrobat/acrrsystemreqs.html&quot;&gt;Acrobat Reader&lt;/a&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;dl class='spip_document_91 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;a href=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/NILDA---Manejo_ecologico_de_plagas.pdf&quot; title='PDF - 341 KB' type=&quot;application/pdf&quot;&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/prive/vignettes/pdf.png' width='52' height='52' alt='PDF - 341 KB' /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:120px;'&gt;&lt;strong&gt;Manejo ecol&#195;&#179;gico de plagas &lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dd class='spip_doc_descriptif' style='width:120px;'&gt;Versi&#195;&#179;n para imprimir
&lt;/dd&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;p&gt;Uno de los elementos claves dentro del modelo agr&#237;cola alternativo que actualmente se esta implementando en Cuba es el desarrollo y aplicaci&#243;n de t&#233;cnicas de manejo de plagas y malezas, que tienen como fundamento la reducci&#243;n o eliminaci&#243;n del uso de los plaguicidas sint&#233;ticos.
Contrario a lo que algunos piensan, la implementaci&#243;n de estas t&#233;cnicas no tiene su causa en la crisis econ&#243;mica que desde 1990 vive la naci&#243;n cubana, pues desde los primeros a&#241;os de la d&#233;cada del 80 se ven&#237;an aplicando en el pa&#237;s pr&#225;cticas de manejo de plagas que ten&#237;an como base la b&#250;squeda de alternativas a los plaguicidas sin-t&#233;ticos, pues ya empezaban a manifestarse de forma notoria los efectos negativos del uso intensivo de estos en la fitoprotecci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La d&#233;cada del 60 marc&#243; el inicio de una nueva etapa en la protecci&#243;n de plantas en Cuba, pues antes de esa fecha las cantidades de plaguicidas sint&#233;ticos que se impor-taban eran insignificantes y las estrategias para el control de plagas estaban basadas fundamentalmente en pr&#225;cticas culturales y en el uso de plaguicidas de naturaleza inorg&#225;nica.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El estado de extrema miseria en que se encontraba sumido el campesinado cubano al triunfar la Revoluci&#243;n, siendo Cuba un pa&#237;s eminentemente agr&#237;cola, hizo evidente que cualquier propuesta de desarrollo deb&#237;a comenzar por resolver el problema agrario, lo que signific&#243; por una parte cambiar el r&#233;gimen semifeudal de propiedad de la tierra y por otra avanzar en el sentido de la construcci&#243;n de una agricultura moderna y eficiente, l&#233;ase Revoluci&#243;n Verde, seg&#250;n los c&#225;nones vigentes entonces (Montano et al., 1997).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Desde luego, con el desarrollo de los sistemas agr&#237;colas intensivos en la d&#233;cada de los sesenta y principios de los setenta, surgi&#243; la necesidad del establecimiento de normas de consumo de plaguicidas que antes no exist&#237;an y se abri&#243; un nuevo ren-gl&#243;n de importaci&#243;n para el pa&#237;s. En este periodo el control de los organismos plaga estuvo basado casi exclusivamente en el uso de los plaguicidas sint&#233;ticos. En los a&#241;os sesenta las aplicaciones en los diferentes cultivos se hac&#237;an por programas y se inclu&#237;an dentro de las normas t&#233;cnicas como una medida m&#225;s a considerar.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Es de comprender que en esta etapa de &#8220;quimizaci&#243;n&#8221; las pr&#225;cticas de control cultu-ral y otras que formaban parte de las tradiciones campesinas, fueran relegadas al olvido como sucedi&#243; en la mayor parte de los pa&#237;ses despu&#233;s de la aparici&#243;n en el mercado internacional de los plaguicidas sint&#233;ticos. Las consecuencias de esta pol&#237;-tica no se hicieron esperar y, como ya dijimos anteriormente, en muy poco tiempo comenzaron a manifestarse nuevos problemas en el campo de la sanidad vegetal.
La preocupaci&#243;n por la aparici&#243;n de nuevos organismos plaga, la ineficiencia en el control de algunas de las ya conocidas y la disminuci&#243;n de las poblaciones de los enemigos naturales, contribuy&#243; a que a mediados de los setenta se creara por el Ministerio de la Agricultura (MINAG) el Sistema Estatal de Protecci&#243;n de Plantas y as&#237; surgieron las Estaciones Territoriales de Protecci&#243;n de Plantas (ETPP), que dotadas de metodolog&#237;as de se&#241;alizaci&#243;n (seguimiento y decisiones) que luego se fueron perfeccionando, as&#237; como mediante otros procedimientos legales y una fuerte capacitaci&#243;n, permitieron que al a&#241;o de existencia se lograra reducir, pr&#225;cticamente a la mitad, el consumo nacional de plaguicidas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Para sustentar metodol&#243;gicamente el trabajo de las ETPP, hubo que realizar una intensa labor cient&#237;fica, principalmente estudiar la biolog&#237;a, ecolog&#237;a, nocividad, umbrales y m&#233;todos de control de las plagas principales, lo que permiti&#243; una gran solidez a dicho sistema de se&#241;alizaci&#243;n, a la vez que sent&#243; las bases cient&#237;ficas para el manejo integrado de plagas (MIP). El MIP fue establecido en fecha tan temprana como 1982 como pol&#237;tica oficial del Estado Cubano, pues se comenzaron a integrar medidas de control cultural, qu&#237;mico y biol&#243;gico, en las que el uso de depredadores, parasitoides, pat&#243;genos y antagonistas constituyeron y constituyen el elemento m&#225;s notable.
En la d&#233;cada del 90 se produce por segunda vez una disminuci&#243;n notable en el consumo de plaguicidas, con la gran diferencia con respecto a 1974 de que en el 90 ya se encontraban desarrolladas metodolog&#237;as para la producci&#243;n masiva de organis-mos para el control biol&#243;gico y estaba asegurada la base material y organizativa que requiere este, adem&#225;s de la experiencia acumulada en la implementaci&#243;n de dife-rentes programas de MIP que ven&#237;an desarroll&#225;ndose desde los 80 y que en estos momentos abarcan 14 cultivos. Entre 1991 y 1998 las importaciones de plaguicidas fluctuaron entre 6 mil y 12 mil toneladas, para una media de 8 375 t/a&#241;o. Esta reducci&#243;n ha sido m&#225;s acentuada para los insecticidas, y en menor medida para los fungicidas y herbicidas, y tiene su explicaci&#243;n en que existen implementadas muchas m&#225;s alternativas no qu&#237;micas para el control de plagas de insectos que para el de enfermedades o malezas, esta es una tendencia que se comporta as&#237; en otras partes del mundo. En los cultivos de ca&#241;a de az&#250;car (Saccharum officinarum), cafeto (Coffea arabica), pastos, boniato (Ipomoea batatas) y yuca (Manihot esculenta) no se aplican insecticidas sint&#233;ticos, en el cultivo de la col (Brassica oleracea) las aplicaciones son de bajas a nulas y en los cultivos de c&#237;tricos (Citrus spp.), tabaco, (Nicotina tabacum) pl&#225;tano (Musa spp.) y banano (Musa spp.) son bajas.
En el establecimiento del nuevo modelo agr&#237;cola en que Cuba est&#225; empe&#241;ada, una de las tareas m&#225;s urgentes es encontrar las v&#237;as para continuar reduciendo el uso de plaguicidas sint&#233;ticos para el manejo de plagas en general. El control biol&#243;gico es una de estas v&#237;as, de hecho constituye actualmente la alternativa principal (Rosset y Benjam&#237;n, 1994; P&#233;rez et al., 1995; Rovesti, 1998). El uso de organismos biorre-guladores en el pa&#237;s data de principios de siglo, pero no es hasta los a&#241;os 60 que se establecen programas m&#225;s completos para el estudio y aplicaci&#243;n de estos, alcan-zando su mayor desarrollo en la d&#233;cada de los 80. Posterior al triunfo de la Revoluci&#243;n, el desarrollo de la protecci&#243;n de plantas en Cuba ha pasado por cuatro etapas o fases decisivas, con una tendencia agroecol&#243;gica (V&#225;zquez y Almaguel, 1997):&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; La diversificaci&#243;n de la tenencia y uso de la tierra (inicios d&#233;cada de los sesenta)&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; La creaci&#243;n del servicio estatal de protecci&#243;n de plantas a mediados de los setenta&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; La implementaci&#243;n del programa nacional de lucha biol&#243;gica al final de los ochenta&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; El impulso de los programas de manejo integrado de plagas con un enfoque de manejo del cultivo en los a&#241;os noventa&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Esta tendencia agroecol&#243;gica se ha favorecido con las decisiones m&#225;s recientes en torno a la tenencia de la tierra, que ha conducido a una menor escala productiva y amplia producci&#243;n cooperativa, lo que ha convertido a los campos del pa&#237;s en verdaderos mosaicos de cultivos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Control biol&#243;gico &lt;/strong&gt;
El rol que juega el control biol&#243;gico en la agricultura sostenible ha sido ampliamente debatido. Est&#225; suficientemente argumentado que al restaurarse la biodiversidad funcional de los agroecosistemas se incrementar&#225; la regulaci&#243;n natural de plagas. Para llegar gradualmente a esta regulaci&#243;n se precisa, durante el proceso de con-versi&#243;n, implementar programas de manejo que tengan una s&#243;lida base ecol&#243;gica y propicien la restauraci&#243;n gradual de la biodiversidad perdida.
Precisamente el modelo de conversi&#243;n cubano se ha caracterizado por una etapa de sustituci&#243;n de insumos qu&#237;micos por biol&#243;gicos, en el marco de programas de manejo integrado de plagas (MIP), en los que de forma arm&#243;nica se incrementa el uso de bioplaguicidas y entom&#243;fagos y se hace un uso racional de los plaguicidas sint&#233;ticos. En estos programas la lucha fitogen&#233;tica, las pr&#225;cticas agron&#243;micas, el manejo del habitat y una fuerte capacitaci&#243;n de los productores, han permitido abrir cada d&#237;a mayor espacio al manejo agroecol&#243;gico.
Nuestra experiencia es que el control biol&#243;gico es la piedra angular de las medidas a implementar en estos programas de manejo. En la literatura cient&#237;fica aparecen numerosos ejemplos de c&#243;mo con la implementaci&#243;n de las rotaciones, policultivos y el uso de la materia org&#225;nica, los principales mecanismos de regulaci&#243;n natural que se ponen en juego son mecanismos de control biol&#243;gico. Justamente han sido a las estrategias del control biol&#243;gico a las que se le ha dado prioridad en el sistema de protecci&#243;n de plantas cubano. El mayor &#233;xito se ha alcanzado en la cr&#237;a masiva y liberaci&#243;n de enemigos naturales y en el desarrollo, producci&#243;n masiva y aplicaci&#243;n de pat&#243;genos de insectos. Cuba se encuentra actualmente entre los pa&#237;ses que lideran en el mundo la producci&#243;n de medios biol&#243;gicos para el manejo de plagas y enfermedades.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los primeros intentos de manejar plagas utilizando enemigos naturales en el pa&#237;s datan de 1930, en que se introdujo desde Singapur el parasitoide Eretmocerus serius (avispita amarilla de la India) para el control de la mosca prieta de los c&#237;tricos (Aleurocanthus woglumi) y la cotorrita (Rodolia cardinalis) para la lucha contra la guagua acanalada (Icerya purchasi), ambas plagas importantes de los c&#237;tricos, lo-gr&#225;ndose el establecimiento de ambos entom&#243;fagos (V&#225;zquez y Castellanos, 1997). Este programa de control biol&#243;gico cl&#225;sico es uno de los m&#225;s exitosos en la regi&#243;n, ya que desde su implementaci&#243;n no se han presentado afectaciones por la plaga, excepto cuando se han realizado tratamientos inadecuados de plaguicidas sint&#233;ticos.
En este mismo a&#241;o se comienza a desarrollar un programa para la cr&#237;a y liberaci&#243;n de la mosca cubana (Lixophaga diatraeae), parasitoide end&#233;mico del b&#243;rer de la ca&#241;a de az&#250;car (Diatraea saccharalis). Estos esfuerzos iniciales quedaron en el olvido como sucedi&#243; en la mayor&#237;a de los pa&#237;ses entre los a&#241;os 40 y 60, en que al control biol&#243;gico se le prest&#243; escasa atenci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los antecedentes del actual programa de control biol&#243;gico est&#225;n en los antiguos laboratorios de cr&#237;a masiva de la mosca L. diatraeae, pues antes de 1959 exist&#237;an varios laboratorios que estaban produciendo esta mosca taqu&#237;nida para el control biol&#243;gico del b&#243;rer. Entre los a&#241;os 1960-1980 se desarrollaron nuevas tecnolog&#237;as y se incrementaron las producciones en los seis laboratorios existentes y as&#237; en 1980 el Ministerio del Az&#250;car (MINAZ) cre&#243; el Programa Nacional de Lucha Biol&#243;gica, que ya en 1995 contaba con 50 Centros Reproductores de Entom&#243;fagos (CREE), que lograban liberaciones anuales de 78 millones de moscas en 1.6 millones de hect&#225;reas (Fuentes et al.,1998). La producci&#243;n en estos centros se diversific&#243; y actualmente se producen otros agentes de control biol&#243;gico, incluyendo entomopat&#243;genos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Como resultado de los avances en el control biol&#243;gico y de la experiencia acumulada en los primeros centros reproductores, creados en su mayor&#237;a por el MINAZ, se produce a mediados de la d&#233;cada del 80 el inicio de una fuerte sustituci&#243;n de los insecticidas sint&#233;ticos. Contribuy&#243; tambi&#233;n a este avance el hecho de que en los a&#241;os 60 aparecieron en el mercado los primeros productos biol&#243;gicos que ten&#237;an como base a Bacillus thuringiensis (Bt). La entrada en el pa&#237;s de algunas de estas for-mulaciones de Bt, el &#233;xito que se logr&#243; en las primeras pruebas en el control del cogollero del tabaco (Heliothis virescens) y el falso medidor de los pastos (Mocis latipes), estimul&#243; el inter&#233;s en la b&#250;squeda de cepas nativas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los resultados obtenidos en estos primeros a&#241;os y el conocimiento de las experiencias en este campo en la ex Uni&#243;n Sovi&#233;tica, demostraron la factibilidad de desarrollar tecnolog&#237;as de reproducci&#243;n de entomopat&#243;genos. Se dise&#241;&#243; un pro-grama para cumplir en dos etapas, la primera consider&#243; el desarrollo de tecnolog&#237;as de reproducci&#243;n semiartesanales y una segunda etapa de desarrollo de tecnolog&#237;as semindustriales e industriales, el cual no signific&#243; el abandono de la producci&#243;n semiartesanal, como veremos m&#225;s adelante.
En 1988 el MINAG aprueba el Programa Nacional de Producci&#243;n de Medios Biol&#243;gicos para el trienio 1988-1990, que tuvo como fundamento la ampliaci&#243;n de una red de laboratorios (tabla 1) denominados Centros Reproductores de Entom&#243;-fagos y Entomopat&#243;genos (CREE), que brindan servicio a las empresas estatales, cooperativas y peque&#241;os agricultores.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La creaci&#243;n de estos laboratorios es justamente uno de los aspectos m&#225;s interesantes del manejo de plagas en Cuba. El desarrollo de esta pol&#237;tica posibilit&#243; que al pre-sentarse la crisis econ&#243;mica pudiera intensificarse la sustituci&#243;n de insumos qu&#237;micos por insumos biol&#243;gicos, pues ya estaban desarrolladas e implementadas tecno-log&#237;as de reproducci&#243;n artesanal y se contaba con el personal t&#233;cnico calificado; adem&#225;s, los productores hab&#237;an entendido las ventajas de estos bioproductos. Se produce as&#237;, por segunda vez, una reducci&#243;n en el uso de plaguicidas y se inicia una nueva etapa en la protecci&#243;n de plantas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En 1991, bajo la orientaci&#243;n de la m&#225;xima direcci&#243;n del pa&#237;s, el MINAG y el MINAZ, al revisar el Programa Nacional de Producci&#243;n de Medios Biol&#243;gicos, acuerdan la creaci&#243;n de 222 y 54 CREE respectivamente, con tecnolog&#237;as de repro-ducci&#243;n semiartesanales, 29 plantas de bioplaguicidas con tecnolog&#237;as de reproduc-ci&#243;n semindustrial y una planta piloto central para el desarrollo de nuevas tecnolog&#237;as.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los c&#225;lculos realizados arrojaron que la capacidad de producci&#243;n de estos centros deber&#237;a satisfacer las necesidades de medios biol&#243;gicos de la agricultura cubana, posibilitando as&#237; la disminuci&#243;n gradual del consumo de plaguicidas. De este progra-ma se logr&#243; cumplir hasta la fecha con la creaci&#243;n de 280 CREE (4 m&#225;s de lo previsto), tres plantas de fermentaci&#243;n y una planta piloto.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 1.&lt;/b&gt;
Evoluci&#243;n del n&#250;mero de
CREE en &#225;reas de cultivos no ca&#241;eros y frutales
(CNSV,
2000)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;7&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;72&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;72&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;a&#241;os&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;1988&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;1989&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;1990&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;1991&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;1992&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;1993&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;1999&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;72&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;No. CREE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;82&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;103&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;196&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;201&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;218&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;220&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;227&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Los CREE constituyen la base del programa nacional de control biol&#243;gico en el pa&#237;s, los que se consideran una verdadera revoluci&#243;n en la producci&#243;n semindustrial de bioplaguicidas y entom&#243;fagos para el control de plagas agr&#237;colas.
Los 280 CREE que existen actualmente (53 en &#225;reas donde se cultiva ca&#241;a de az&#250;car y 227 en &#225;reas de cultivos no ca&#241;eros y frutales) se encuentran distribuidos a lo largo de todo el territorio nacional, en entidades estatales, Cooperativas de Producci&#243;n Agropecuaria (CPA) y Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa (UBPC).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La ubicaci&#243;n se ha hecho teniendo en cuenta las necesidades locales, estableci&#233;n-dose en las propias &#225;reas agr&#237;colas o muy cerca de estas. Cuentan con un equipo de trabajo formado por especialistas universitarios, t&#233;cnicos de nivel medio y auxiliares. La decisi&#243;n de los organismos, cepas y cantidad de medios biol&#243;gicos a producir est&#225; en funci&#243;n de las caracter&#237;sticas de la producci&#243;n agropecuaria de la regi&#243;n, para la que produce el biolaboratorio. Los productos se distribuyen por el mismo CREE, lo que evita los costos de transportaci&#243;n desde largas distancias, adem&#225;s del almacenaje.
La producci&#243;n en un elevado n&#250;mero de casos est&#225; altamente diversificada, aunque a tono con la tendencia mundial el organismo que en mayor cantidad se ha pro-ducido y aplicado es Bt (m&#225;s de 10 000 t en 10 a&#241;os). Adem&#225;s de la diversidad de organismos, algo muy importante es que la mayor&#237;a de las cepas que se han selec-cionado para la reproducci&#243;n no son introducidas, sino nativas, lo que toma en cuenta la necesidad de utilizar la biodiversidad local.
Precisamente esta ha sido una labor permanente del programa, la b&#250;squeda y selec-ci&#243;n de cepas nativas, para garantizar nuevos productos y su manejo, como es el caso de la polilla de la col (Plutella xylostella), en que existe un verdadero manejo de cepas a trav&#233;s de los tres biopreparados de Bt (tabla 2) que se utilizan actual-mente como modo de evitar la resistencia. Las metodolog&#237;as de producci&#243;n generadas en el pa&#237;s poseen una flexibilidad tal que permiten el uso del sustrato m&#225;s adecuado y abundante en la localidad. Por ejemplo, para la producci&#243;n de Bt se recomienda jugo de frutas, estas pueden ser naranja (Citrus sinensis), toronja (Citrus grandis), zanahoria (Daucus carota), pepino (Cucumis sativus), tomate (Lycopersicon esculentum), ca&#241;a de az&#250;car u otras en dependencia de la disponibilidad. Para la reproducci&#243;n de los hongos se ha utilizado un desecho de la producci&#243;n arrocera (cabecilla), bagacillo del proceso industrial de la ca&#241;a de az&#250;car y residuos de la cosecha del caf&#233; despu&#233;s de despulpado. El hecho de utilizar subproductos o desechos de la producci&#243;n agroindustrial como sustratros para la producci&#243;n masiva, hace que se abaraten los costos de producci&#243;n. Las relaciones de compra - venta se establecen directamente entre el agricultor y la direcci&#243;n del CREE, que brinda recomendaciones y hace a la vez trabajo de capacitaci&#243;n y extensi&#243;n.
Estudios de costos realizados por S&#225;nchez et al. (1999) demostraron que la repro-ducci&#243;n de los hongos entomopat&#243;genos resulta m&#225;s costosa que la de la bacteria B. thuringiensis, por tener ciclos de producci&#243;n m&#225;s prolongados, entre otros requeri-mientos. De igual forma, del 27.5 al 46.5% del costo total de producci&#243;n por tecno-log&#237;as artesanales corresponden al salario y tambi&#233;n tienen un peso significativo los gastos de control de la calidad. Estos autores determinaron costos unitarios para 10 kg de biopreparado de: 1.72 pesos cubanos para B. thuringiensis por el m&#233;todo l&#237;quido est&#225;tico; 10.43 pesos cubanos para Verticillium lecanii bif&#225;sico (l&#237;quido/ l&#237;quido) y 12.63 pesos para Beauveria bassiana por el m&#233;todo bif&#225;sico (l&#237;quido/ s&#243;lido).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los entomopat&#243;genos que se reproducen masivamente en los CREE en la actualidad son: la bacteria Bacillus thuringiensis, los hongos Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae, Verticillium lecanii y Paecilomyces lilacinus. Recientemente comenz&#243; a producirse en algunos laboratorios Nomuraea rileyi y Paecilomyces fumosoroseus, tambi&#233;n se produce el hongo antagonista Trichoderma spp. para el control de hongos fitopat&#243;genos del suelo. La tecnolog&#237;a utilizada en los CREE para la repro-ducci&#243;n de Bt es la fermentaci&#243;n l&#237;quida en cultivo est&#225;tico. Esta misma tecnolog&#237;a fue utilizada para la reproducci&#243;n de algunos hongos, pero por no ser la m&#225;s con-veniente, ya que se presentaban problemas con el tiempo de almacenamiento, que era muy limitado, fue sustituida por el cultivo s&#243;lido o bif&#225;sico, tecnolog&#237;a con la cual se reproducen actualmente la mayor&#237;a de los hongos. Durante 1999 se estu-vieron haciendo pruebas acerca de la factibilidad de producir Bt en cultivo s&#243;lido, y los resultados obtenidos hasta el presente han permitido encontrar algunas ventajas sobre el cultivo l&#237;quido y en estos momentos se extiende la prueba a un n&#250;mero mayor de CREE.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Una de las etapas m&#225;s importantes dentro del proceso de reproducci&#243;n es el control de la calidad, en cada laboratorio hay un especialista encargado de esta actividad. Se han elaborado normas nacionales de control de calidad para todos los bioproductos. La evaluaci&#243;n final del control de la calidad se hace al 2% de la producci&#243;n del d&#237;a, se determina pureza, concentraci&#243;n y viabilidad de las esporas de los hongos y concentraci&#243;n de cristales para el caso de Bt, virulencia y efectividad t&#233;cnica en campo. Tambi&#233;n existen normas de calidad para los insectos que se producen masi-vamente como Trichogramma spp., L. diatraeae y Sitotroga cerealella.
Adem&#225;s existe un sistema de control de la calidad, de car&#225;cter estatal, que es ejecu-tado por la red de Laboratorios Provinciales de Sanidad Vegetal (LAPROSAV) y las ETPP que monitorean la efectividad en campo, bajo la orientaci&#243;n metodol&#243;gica y fiscalizaci&#243;n del Instituto de Investigaciones de Sanidad Vegetal (INISAV), que suministra las cepas certificadas para todos los CREE del pa&#237;s.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La producci&#243;n masiva no se ha limitado al desarrollo de tecnolog&#237;as artesanales, paralelamente se han desarrollado producciones industriales, se han puesto a punto tecnolog&#237;as para la producci&#243;n por cultivo sumergido de B. bassiana hasta la obten-ci&#243;n de un formulado en forma de polvo y de Bt hasta producto final como fluido concentrado. Los mayores vol&#250;menes de producci&#243;n corresponden a Bt, se producen cuatro cepas, tres de ellas para lepid&#243;pteros y una para &#225;caros (Fern&#225;ndez-Larrea, 1999). Los organismos controlados con estos productos aparecen en las tablas 2, 3 y 4.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los hongos entomopat&#243;genos tienen tambi&#233;n un gran uso, principalmente B. bassiana y V. lecanii (tabla 3). De gran impacto ha sido la utilizaci&#243;n de B. bassiana en combinaci&#243;n con feromonas sexuales para el control del tetu&#225;n del boniato (Cylas formicarius elegantulus). Pero el uso m&#225;s extensivo ha sido en tratamientos contra picudos; se ha aplicado al suelo contra el picudo negro del pl&#225;tano (Cosmopolites sordidus) y contra el picudo verde azul (Pachnaeus litus) en c&#237;tricos y m&#225;s recientemente para el control de la bibijagua (Atta insularis). B. bassiana y M. anisopliae tambi&#233;n han sido empleados para el control del Thrips palmi en varios cultivos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 2.&lt;/b&gt; Uso de Bacillus
thuringiensis (Licor et
al.,1995; Mart&#237;nez et al., 1995; Carbajal, 1995;
P&#233;rez,
1996; Jim&#233;nez et al., 1997; Fern&#225;ndez-Larrea,
1999)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;476&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;169&quot;&gt; &lt;col width=&quot;105&quot;&gt; &lt;col width=&quot;108&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Cepas&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;169&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;plagas&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Dosis*&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;108&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Cultivos&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Btk&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(LBT-1)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;169&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Plutella
xylostella,&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Mocis latipes&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.05in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5-10 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.05in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1-2 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;108&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;col&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;pastos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Btk&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(LBT-24)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;169&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Plutella xylostella, &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h4 class=&quot;western&quot; align=&quot;left&quot;&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Trichoplusia
ni, &lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Erinnyis ello,&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Spodoptera frugiperda,&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Spodoptera spp.,&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Ascia monuste eubotea,&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Diaphania hyalinata&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4-5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;108&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;hortalizas, ra&#237;ces y
tub&#233;rculos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Btk&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(LBT-21)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;169&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Heliothis
virescens,&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Plutella xylostella&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.05in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5-10 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.05in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1-5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;108&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;col&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Bt&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(LBT-13)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;169&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Phyllocoptruta oleivora,&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Polyphagotarsonemus latus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Tetranychus tumidus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.05in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;20 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3-5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.05in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5-10 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;108&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;c&#237;tricos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;papa,
c&#237;tricos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;pl&#225;tano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font style=&quot;font-size: 10pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;*
Se refieren a Bt. producido en los CREE, pues el obtenido por cultivo
sumergido tiene mayor concentration de cristales y las dosis a
emplear son menores&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.08in; margin-bottom: 0.04in; font-style: normal;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich UBlkEx BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Nota:&lt;/b&gt;
papa (&lt;i&gt;Solanum tuberosum&lt;/i&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Particularmente V. lecanii se ha empleado con &#233;xito en el programa de manejo de la mosca blanca (Bemisia tabaci), tanto en tomate como en frijol (Phaseolus vulgaris), en un sistema de tratamientos preventivos ante la presencia de poblaciones de la plaga.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 3.&lt;/b&gt; Uso de hongos
entomopat&#243;genos
(L&#243;pez, 1995; Estrada y Romero, 1995; Ayala et al.,1996;
P&#233;rez, 1996;Trujillo, 1997; V&#225;zquez y
Castellanos,
1997; Rovesti, 1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;101&quot;&gt; &lt;col width=&quot;171&quot;&gt; &lt;col width=&quot;75&quot;&gt; &lt;col width=&quot;84&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;101&quot;&gt; &lt;h4 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;left&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hongos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h4&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;171&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Plagas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Dosis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt; &lt;h4 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;left&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Beauveria bassiana&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(Cepa LBB-1)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;171&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cosmopolites sordidus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Pachnaeus
litus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cylas formicarius&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Lissorhoptrus
brevirostris&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diatraea
saccharalis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Atta insularis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Thrips palmi&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;pl&#225;tano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;c&#237;tricos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;boniato&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;ca&#241;a de
az&#250;car&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;diversos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;papa, frijol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt; &lt;h4 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Verticillium
lecanii&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(Cepa Y-57)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;171&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Myzus persicae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;hortalizas, tub&#233;rculos y frutales&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Metarhizium
anisopliae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(Cepa LBM-11)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;171&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Mocis spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Monecphora bicincta fraterna&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Lissorhoptrus
brevirostris&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cosmopolites sordidus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5 &#8211; 10 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;20 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;pastos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;pastos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;pl&#225;tano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Paecilomyces lilacinus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(Cepa LBP-1)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;171&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Meloidogyne
spp. &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Rotylenchulus
reniformis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h2 class=&quot;western&quot; style=&quot;&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Tylenchulus semipenetrans&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h2&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Radopholus similis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cactodera cacti&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10-50 g/bolsa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10-50 g&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50-100 g&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10-50 g&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50-100 g&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;frutales&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;ornamentales, ra&#237;ces y
tub&#233;rculos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.08in; margin-bottom: 0.04in; font-style: normal;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Nota:&lt;/b&gt;
arroz (&lt;i&gt;Oryza&lt;/i&gt; &lt;i&gt;sativa&lt;/i&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.08in; margin-bottom: 0.04in; font-style: normal;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;De gran aceptaci&#243;n por los productores ha sido el uso de antagonistas del g&#233;nero Trichoderma, principalmente para el control de pat&#243;genos del suelo y en tratamien-tos de semillas (tabla 4).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 4.&lt;/b&gt; Uso de
Trichoderma spp. en el control de
enfermedades (Heredia et al., 1996; P&#233;rez, 1996;
Rodr&#237;guez
y Almandoz, 1997; Sacerio et al., 1997)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;111&quot;&gt; &lt;col width=&quot;157&quot;&gt; &lt;col width=&quot;49&quot;&gt; &lt;col width=&quot;115&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; height=&quot;8&quot; width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Antagonista&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;157&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fitopat&#243;geno&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Dosis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;115&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;111&quot;&gt; &lt;h4 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;left&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;T. harzianum&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;(Cepa A-34)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;157&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Phytophthora
capsici&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h4 class=&quot;western&quot; style=&quot;&quot; align=&quot;left&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;P. parasitica&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h4&gt; &lt;h6 class=&quot;western&quot; style=&quot;&quot; align=&quot;left&quot;&gt;&lt;i&gt;Rhizoctonia
solani&lt;/i&gt;&lt;/h6&gt; &lt;h4 class=&quot;western&quot; style=&quot;&quot; align=&quot;left&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Pythium aphanidermatum&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Sclerotium
rolfsii&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;40 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;115&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;ornamentales,&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;hortalizas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichoderma spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;157&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;P. nicotianae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;115&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichoderma spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;157&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hongos en semillas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;115&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;hortalizas y granos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;En la figura 2 se muestra la producci&#243;n total de 1990 a 1999 de entomopat&#243;genos y antagonistas, la artesanal realizada en los CREE y la semindustrial en Plantas de biopreparados. La reproducci&#243;n de estos microorganismos se hace de acuerdo con un plan que se corresponde con las necesidades de la producci&#243;n agr&#237;cola en cada regi&#243;n y a&#241;o, de ah&#237; que pueda apreciarse una fluctuaci&#243;n en los vol&#250;menes de producci&#243;n que va de un m&#237;nimo de 1 005 t producidas en 1990 a un m&#225;ximo de 2 844 t obtenidas en 1994 para una media anual de 2 132 t. Con estas producciones y las de entom&#243;fagos (figuras 3 y 4) se logr&#243; incrementar la superficie tratada hasta 982 000 hect&#225;reas en 1999.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;NOTA: las figuras solo estan disponibles en la versi&#243;n para imprimir&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Desde el momento en que se pusieron a punto las tres plantas de fermentaci&#243;n semindustriales, las necesidades de uso de Bt se satisfacen con cantidades menores, pues a diferencia del proceso artesanal, en el semindustrial se obtiene un producto final en forma de fluido concentrado, con una mayor concentraci&#243;n de cristales y por tanto se recomienda aplicar con dosis menores por hect&#225;rea de cultivo a tratar. Est&#225; adem&#225;s el hecho de que a partir de 1994 se comienza a diversificar la producci&#243;n al incorporarse nuevos microorganismos a este proceso y, por otra parte, en los &#250;lti-mos a&#241;os, a medida que se han ido perfeccionando los programas de MIP estable-cidos, se han incorporado a estos otras medidas de control de plagas, de modo que para el manejo de plagas en numerosos cultivos se cuenta con la integraci&#243;n de m&#250;ltiples pr&#225;cticas, muchas de estas de car&#225;cter preventivo y no curativo como sucede en el caso de Thrips palmi y de la mosca blanca. Es decir, el proceso de sustituci&#243;n de insumos no solo ha estado basado en la sustituci&#243;n de plaguicidas sint&#233;ticos por medios biol&#243;gicos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El entom&#243;fago que en mayor cantidad se cr&#237;a y libera es el parasitoide de huevos Trichogramma spp. La cr&#237;a se realiza sobre huevos de Corcyra cephalonica o Sitotroga cerealella y la liberaci&#243;n se realiza cuando aproximadamente el 50% de los adultos de Trichogramma han emergido en el CREE, a dosis de 8 000 a 30 000 individuos/ha, en dependencia de la densidad de los huevos de la plaga a controlar. La base del programa de cr&#237;a masiva y liberaci&#243;n es la colecta de biotipos locales. En la tabla 5 se relacionan los organismos objeto de manejo con Trichogramma spp. y otros entom&#243;fagos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 5.&lt;/b&gt; Uso de
artr&#243;podos entom&#243;fagos
(Mart&#237;nez y P&#233;rez, 1996; P&#233;rez, 1996;
V&#225;zquez
y Castellanos,1997; Rovesti,1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;6&quot; cellspacing=&quot;0&quot; rules=&quot;rows&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;53&quot;&gt; &lt;col width=&quot;111&quot;&gt; &lt;col width=&quot;120&quot;&gt; &lt;col width=&quot;67&quot;&gt; &lt;col width=&quot;61&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Plagas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Entom&#243;fagos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: -0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Inundativo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Inoculativo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pastos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mocis latipes&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Trichogramma
pretiosum&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Yuca&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Erinnyis ello&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Trichogramma pintoi&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichogramma spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Yuca&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Schizotetranychus caribbeaneae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Phytoseiulus macropilis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: -0.05in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Heliothis virescens&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichogramma spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Spodoptera
frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Telenomus
spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Euplectrus platypenae&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Boniato&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cylas
formicarius&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Pheidole
megacephala&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Banano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cosmopolites
sordidus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Tetramonium
guinense&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Tetranychus
tumidus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Phytoseiulus
macropilis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Col&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Plutella xylostella&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichogramma
spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Berro&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Plutella xylostella&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichogramma spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pepino&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diaphania spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichogramma spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;53&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;111&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;120&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Encarsia
spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;67&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.06in; margin-bottom: 0in; font-style: normal;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Nota&lt;/b&gt;:
ma&#237;z (&lt;i&gt;Zea mays&lt;/i&gt;), berro (&lt;i&gt;Nasturtium
officinale&lt;/i&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Resulta interesante la diversificaci&#243;n que se ha alcanzado con el uso de este parasi-toide de huevos, que ha sido muy exitoso en yuca y pastos. Esto es posible precisa-mente por el adecuado manejo de ecotipos y un fuerte sistema de control de la calidad de las producciones.
La producci&#243;n masiva de nematodos se encuentra en desarrollo, se han obtenido resultados satisfactorios con los g&#233;neros Heterohabditis y Steinernema; se realizan determinadas producciones que se destinan principalmente a viveros de c&#237;tricos para el control del picudo verde azul.
Hemos dejado establecido m&#225;s arriba que la agricultura cubana se encuentra tran-sitando por la etapa de sustituci&#243;n de insumos y que la sustituci&#243;n de los plaguicidas sint&#233;ticos como base conceptual del manejo de plagas se produjo a mediados de la d&#233;cada del 80 como resultado de los avances en el control biol&#243;gico (P&#233;rez et al., 1995). Est&#225; claro que no s&#243;lo con medios biol&#243;gicos se puede lograr esta sustituci&#243;n, adem&#225;s &#250;nicamente con programas de manejo que incluyan una amplia gama de pr&#225;cticas ecol&#243;gicas ser&#225; posible alcanzar la regulaci&#243;n de las plagas y el balance entre &#233;stas, sus enemigos naturales y las plantas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 6.&lt;/b&gt; Medios
biol&#243;gicos utilizados en
ca&#241;a de az&#250;car (Fuentes et al., 1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;7&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;147&quot;&gt; &lt;col width=&quot;149&quot;&gt; &lt;col width=&quot;43&quot;&gt; &lt;col width=&quot;80&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;147&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Biocontrol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hospedantes&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CREE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1995&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;147&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Lixophaga
diatraeae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diatraea
saccharalis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;80.86 millones&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Elasmopalpus li&lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;gnosellus &lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;147&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Trichogramma
fuentesi &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;D.
saccharalis &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;24.6 millones&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Mocis
latipes &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td rowspan=&quot;3&quot; width=&quot;147&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Eucelatoria
sp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Leucania
spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.0 millones&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M. latipes&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt; &lt;h2 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Spodoptera
frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h2&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;147&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Archytas
monachi&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;S. frugiperda&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.28 millones&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;147&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Telenomus
spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;S.
frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.1 millones&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;147&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Euplectrus platyhypenae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;S.
frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt; &lt;ol start=&quot;0&quot;&gt; &lt;ol start=&quot;26&quot;&gt; &lt;li&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;millones&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/li&gt; &lt;/ol&gt; &lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;147&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cotesia flavipes&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;D.
saccharalis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Prod exp&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;147&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Bacillus thuringiensis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Defoliadores
(Lepidoptera)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;209 mil kg&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;147&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Beauveria bassiana&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;D. saccharalis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;132 mil kg&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Otras plagas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;147&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Metarhizium
anisopliae&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Varias plagas del
suelo y tallos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Prod temp.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;147&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Nomuraea rileyi&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;149&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Lepid&#243;pteros&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;43&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;80&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Prod temp.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;La sustituci&#243;n de plaguicidas sint&#233;ticos por medios biol&#243;gicos hizo posible que se ahorraran cientos de miles de d&#243;lares. En la tabla 13 aparecen datos de costos de aplicaci&#243;n de medios biol&#243;gicos y qu&#237;micos en los cultivos donde mayor uso se hace de los biopreparados.
Conservaci&#243;n y manejo de enemigos naturales de plagas
En relaci&#243;n con la agricultura sostenible las investigaciones de control biol&#243;gico necesitan poner &#233;nfasis en las estrategias de conservaci&#243;n, pues lamentablemente en los &#250;ltimos a&#241;os la tendencia mundial es investigar sobre agentes nuevos de control biol&#243;gico que puedan ser formulados como un producto comercial, almacenados, vendidos y aplicados de manera similar a un plaguicida qu&#237;mico.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La &quot;sustituci&#243;n de insumos agroqu&#237;micos por otras alternativas de baja energ&#237;a y de car&#225;cter biol&#243;gico&quot; es una de las fases del proceso de conversi&#243;n de la agricultura convencional a la agricultura sostenible (Altieri, 1994). Lo cierto es que en este pro-ceso los productos biol&#243;gicos tienen un determinado valor, pero una vez superado ese momento el manejo ha de estar basado en la regulaci&#243;n natural, en la cual, como se ha visto, los enemigos naturales juegan un rol significativo.
A diferencia del control biol&#243;gico cl&#225;sico y por aumento, que generalmente se dirigen al control de individuos de una sola especie, la conservaci&#243;n de las especies de biorreguladores naturales es una estrategia m&#225;s bien preventiva, que promueve la regulaci&#243;n del conjunto de poblaciones fit&#243;fagas o fitopat&#243;genas presentes en el agroecosistema. Justamente esta es la estrategia que m&#225;s posibilidades tiene en el manejo de plagas en la agricultura sostenible. Se trata de establecer condiciones que propicien la actividad reguladora de los enemigos naturales, que faciliten el estable-cimiento de los organismos introducidos y de los liberados inoculativa o inundativamente.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Uno de los ejemplos m&#225;s ilustrativos de conservaci&#243;n y manejo de enemigos natu-rales en Cuba lo constituye la hormiga leona (Pheidole megacephala). El &#233;xito alcanzado en el control del tetu&#225;n en el cultivo del boniato, demostr&#243; la factibilidad de utilizar y propagar hormigas depredadoras en cultivos anuales. Carroll y Risch (1990) plantearon que esto es posible en cultivos perennes o de ciclo largo. Cuba es el primer pa&#237;s en poner a punto los procedimien-tos pr&#225;cticos para el uso y propagaci&#243;n de hormigas generalistas en el control de insectos en cultivos anuales y semiperennes.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El sistema de manejo se basa en el establecimiento de reservorios naturales en &#225;reas donde las poblaciones de hormigas son abundantes. Las colonias de P. megacephala son transportadas desde los reservorios a los campos de boniato generalmente utili-zando trampas. Las trampas pueden prepararse con tallos u hojas de pl&#225;tano, sacos de c&#225;&#241;amo o residuos de coco seco (Cocos nuc&#237;fera), despu&#233;s de preparadas se asperjan con una soluci&#243;n azucarada o de miel, y se mantienen h&#250;medas para atraer a las hormigas, una vez que las colonias de hormigas se trasladan a las trampas estas se llevan al campo y cuando la trampa se seca las hormigas la abandonan y colonizan las plantaciones de boniato (Casti&#241;eiras, 1986). Este mismo procedimiento se utiliza para el control del picudo negro del pl&#225;tano (C. sordidus) con P. megacephala y Tetramoniun guinense (otra hormiga depredadora). Un ejemplo del alcance del uso de estas hormigas es que en 1999 se liberaron en 8 470 hect&#225;reas de boniato en todo el pa&#237;s&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A medida que se establecen las condiciones que promueven la actividad y repro-ducci&#243;n de especies entom&#243;fagas comienza a manifestarse la regulaci&#243;n. Un caso reciente lo tenemos en la C.P.A. &#8220;Jorge Dimitrov&#8221;, donde existe un &quot;Faro Agroeco-l&#243;gico&quot;. Durante la campa&#241;a de siembra 1995-1996, en un campo sembrado de col &#8212;precedido de ma&#237;z en asocio con canavalia- (Canavalia ensiformis), se present&#243; un ataque intenso de &#225;fidos (Brevicoryne brassicae) que fue regulado en escasos d&#237;as por el parasitoide Diaeretiella rapae y por hongos entomopat&#243;genos pertenecientes a los g&#233;neros Entomophthora y Erynia (P&#233;rez et al., 1998; P&#233;rez y G&#243;mez, 1999).
Productos de origen bot&#225;nico
El uso de las plantas en el control de las plagas se practica desde la antig&#252;edad y forma parte de las tradiciones agr&#237;colas en muchos lugares del mundo. Estas sus-tancias tienen un amplio espectro de acci&#243;n y matan insectos beneficiosos tanto como plagas, por lo que hay un grupo de riesgos asociados a &#233;stas que est&#225;n limi-tando su uso en los sistemas de producci&#243;n org&#225;nicos (Dudley, 1988). Pero la flora vegetal es muy rica y ofrece amplias posibilidades.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Uno de los extractos vegetales m&#225;s estudiados en los &#250;ltimos a&#241;os es el obtenido a partir del &#225;rbol del nim (Azadirachta indica), est&#225; demostrada ampliamente su efectividad en el control de insectos, &#225;caros y nematodos (Schmutterer y Ascher, 1987; Hellpap, 1989). La importancia de los extractos de nim para la agricultura sostenible comparados con otros como los mencionados arriba radica en que tienen solo una ligera acci&#243;n de contacto, la sustancia tiene que ser ingerida para que act&#250;e, por lo que su efecto sobre los enemigos naturales es limitado, adem&#225;s la diversidad de sustancias bioactivas que contiene hace que los riesgos de que se desarrolle resistencia sean m&#237;nimos y no es t&#243;xico a los humanos ni a otros mam&#237;feros. Esta diversi-dad hace que tenga diversos mecanismos de acci&#243;n tales como: repelente, antialimentario, esterilizante, repelente de oviposici&#243;n, insecticida y regulador del crecimiento.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la flora cubana est&#225;n representadas numerosas especies end&#233;micas y ex&#243;ticas que producen sustancias que tienen efecto regulador sobre las poblaciones de diferentes organismos nocivos, pero la posibilidad real de incluir productos naturales a partir de las plantas en los programas nacionales de protecci&#243;n de plantas no se consider&#243; hasta 1990, cuando se dio inicio a numerosas investigaciones en esta tem&#225;tica.
Se ha observado que diferentes extractos de alrededor de 40 especies pertenecientes a 25 familias poseen actividad biol&#243;gica sobre hongos, insectos, moluscos y roedo-res. Entre las familias m&#225;s importantes tanto por el n&#250;mero de especies estudiadas con resultados positivos, como por la versatibilidad de su bioactividad, se encuen-tran las siguientes: Meliaceae, Asteraceae, Fabaceae y Solanaceae. Las especies m&#225;s significativas son el &#225;rbol del nim (Azadirachta indica), el para&#237;so (Melia azedarach), el g&#252;irito espinoso (Solanum mammosum) y la damasquina (Tagetes patula) (Hern&#225;ndez et al., 1994).
El programa de desarrollo de ambos incluye las investigaciones y el establecimiento de plantaciones, con el objetivo de obtener productos naturales para uso agr&#237;cola y, adem&#225;s contribuir al rescate de terrenos marginales improductivos, as&#237; como al in-cremento de la biomasa y por consiguiente a la mejora del entorno ecol&#243;gico (Estra-da, 1994).
Est&#225; en ejecuci&#243;n un proyecto para el desarrollo industrial del &#225;rbol del nim y del para&#237;so como un segundo rengl&#243;n que comprende la siembra de 15 microbosques de 12 hect&#225;reas cada uno (seis de nim y seis de para&#237;so), cuatro plantas procesadoras (semindustrial) con capacidad de 200 t/a&#241;o y una planta piloto para la producci&#243;n industrial. En la actualidad crecen en el pa&#237;s m&#225;s de 300 000 &#225;rboles, de los cuales el 25% est&#225; en producci&#243;n, estos deber&#225;n aportar 2 500 t de frutos (semillas) en 1999 (Estrada et al., 1998). Las investigaciones realizadas hasta el momento han demostrado que los productos naturales que tienen como base al nim resultan efectivos en la regulaci&#243;n de insec-tos, &#225;caros y nematodos que afectan los cultivos hort&#237;colas, por lo que est&#225;n reco-mendados para su uso en un grupo numeroso de cultivos. En la tabla 7 se relacionan las plagas que pueden ser controladas con productos a base de nim en 14 cultivos, entre los que se encuentran el arroz, tomate, ma&#237;z y frijoles que son cultivos donde se precisa continuar desarrollando alternativas al uso de insecticidas.
Una de las ventajas que tiene el uso de los extractos de nim es que la producci&#243;n de estos puede lograrse en peque&#241;a escala utilizando m&#233;todos artesanales que pueden implementar los propios agricultores, ya que no se requiere de una t&#233;cnica muy compleja para hacer las extracciones, este hecho de poder hacerlo en peque&#241;a escala al igual que la producci&#243;n de medios biol&#243;gicos, es uno de los elementos que a nuestro juicio nos acerca m&#225;s a los criterios de sostenibilidad.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La tecnolog&#237;a de producci&#243;n artesanal recomienda un buen beneficio y secado de la semilla, conservarla en lugares frescos y secos, posteriormente molinar hasta obtener un polvo para aplicar en forma de extracto acuoso; para esto se requiere mezclar 20-25 g/l de agua y se deja en reposo entre 6-8 horas, y luego se procede a filtrar. La aplicaci&#243;n del extracto se realizar&#225; en horas de la tarde utilizando un volumen de soluci&#243;n final de 300-600 l/ha; en tal caso se requieren entre 6 y 7,5 kg. En trata-miento de suelo para el control de nematodos se aplicar&#225;n 100g/m2 (Estrada, 1995).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 7.&lt;/b&gt; Productos
naturales de nim para el
control de plagas (Estrada y L&#243;pez, 1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;7&quot; cellspacing=&quot;0&quot; rules=&quot;cols&quot; width=&quot;475&quot;&gt; &lt;col width=&quot;63&quot;&gt; &lt;col width=&quot;151&quot;&gt; &lt;col width=&quot;148&quot;&gt; &lt;col width=&quot;56&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; height=&quot;4&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;151&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; style=&quot;font-style: normal;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Plaga a regular&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Producto natural&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Dosis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;15&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Aguacate&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Selenothrips
rubrocinctus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Psudacysta persicae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7.5 l/ha/&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;30&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Aj&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia
tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Aphis
gossypii&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Helicoverpa zea&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Oleo Nim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;15&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ajo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Eryophyes tulipae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Thrips tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Nezara viridula&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;15&quot; width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Spodoptera
sunia&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diatraea lineolata&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 50 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Berenjena&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Thrips palmi&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;15&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cebolla&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Thrips tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Eryophyes &lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;tulipae&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5-3 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;45&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;C&#237;tricos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Phyllocnistis
citrella&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Toxoptera
aurantii&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Aphis
spiraecola&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Phyllocoptruta oleivora&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-T&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5-3 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7.5 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;30&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Col&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Plutella xylostella&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-T&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7.5 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;30&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia
tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Empoasca
kraemeri&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diabrotica balteata&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-T&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5-3 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7.5 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;45&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Spodoptera
frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Aphis
maydis &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Helicoverpa zea&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 50 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-T&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7.5 Kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;30&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mel&#243;n &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diaphania hyalinata &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 50 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;30&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pepino&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diaphania nitidalis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Oleo Nim 50 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3 l/ha/&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;15&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Heliothis virescens&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim 80 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;48&quot; width=&quot;63&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tomate&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;151&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia
tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Keiferia
lycopersicella&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Helicoverpa zea&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;148&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 50 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;OleoNim 50 CE&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-SM&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CubaNim-T&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;56&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.5 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3 l/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7.5 kg/ha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.06in; margin-bottom: 0in; font-style: normal;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Nota:&lt;/b&gt;
aguacate (&lt;i&gt;Persea americana&lt;/i&gt;), aj&#237; (&lt;i&gt;Capsicum
annum&lt;/i&gt;),
ajo (&lt;i&gt;Allium sativum&lt;/i&gt;), berenjena (&lt;i&gt;Abelmoschus
esculentus&lt;/i&gt;),
cebolla (&lt;i&gt;Allium cepa&lt;/i&gt;), mel&#243;n (&lt;i&gt;Cucumis
melo&lt;/i&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El uso de los extractos de nim no se limita al control de plagas agr&#237;colas. Se ha en-contrado que son efectivos en el control de ectopar&#225;sitos del ganado vacuno como la garrapata (Boophilus microplus) y como verm&#237;fugo, en gallinas ponedoras para el control del &#225;caro (Megninia gynglimara) y del piojo aviar (Menopon gallinae) y para el control de los &#225;caros de la sarna cun&#237;cula y porcina. Piojos, pulgas y otros ectopar&#225;sitos de los animales dom&#233;sticos tambi&#233;n se han controlado con resultados excelentes (Estrada y L&#243;pez, 1998).
Como puede apreciarse en la tabla 7, existe un grupo de formulados de productos naturales que en breve estar&#225;n disponibles, eso significa para nosotros tener bien claro que estos productos son m&#225;s profil&#225;cticos que curativos, que no son una solu-ci&#243;n general, que deben ser usados solamente cuando sean absolutamente necesarios y lo m&#225;s importante, dentro del contexto de otras medidas de manejo ecol&#243;gico. A partir de los problemas con moscas blancas en los a&#241;os 1989-1990, se de-sarrollaron tecnolog&#237;as sencillas para extraer la nicotina de las partes de hojas que se desechaban como residuos de la producci&#243;n tabacalera. De esta forma surgi&#243; un pro-ducto com&#250;nmente conocido como tabaquina, que se produce en las propias empre-sas y cooperativas de producci&#243;n agropecuaria y que garantiza altas efectividades en el control de esta y otras plagas. La tabaquina se ha generalizado en el pa&#237;s y aunque se considera de actividad insecticida, la residualidad es de apenas cuatro d&#237;as.
Rotaci&#243;n de cultivos y policultivos para el manejo de plagas
Entre las medidas de manejo agroecol&#243;gico se encuentran pr&#225;cticas consideradas dentro del control cultural como la rotaci&#243;n de cultivos y los policultivos. En Cuba, al igual que en muchos otros pa&#237;ses, los m&#233;todos culturales para el control de plagas fueron abandonados con el desarrollo de una agricultura de altos insumos y aunque desde hace m&#225;s de una d&#233;cada se vienen implementando programas para el manejo integrado de plagas con una s&#243;lida base ecol&#243;gica solo recientemente es que aument&#243; el uso de otras alternativas que complementan lo que hasta ahora se ven&#237;a haciendo en el campo del control biol&#243;gico aplicado.
Entre las pr&#225;cticas culturales que pueden implementarse con la finalidad de crear un ambiente menos favorable para el desarrollo de los organismos nocivos se encuentra la rotaci&#243;n de cultivos. Lampkin (1990) afirm&#243; que en los sistemas de producci&#243;n org&#225;nicos las rotaciones constituyen la medida principal para el control de malezas, plagas y enfermedades y aunque su importancia fue reconocida en la m&#225;s remota antig&#252;edad (en los albores del surgimiento de la agricultura) es tan &quot;aparentemente sencilla&quot; y tan poco espectacular que fue una de las primeras pr&#225;cticas en ser dese-chadas a pesar de formar parte de las m&#225;s arraigadas tradiciones agr&#237;colas.
Tan es as&#237;, que al producirse la disminuci&#243;n en la disponibilidad de plaguicidas sint&#233;ticos y fertilizantes inorg&#225;nicos, es una de las primeras en ser rescatadas por el sector campesino. Hay que destacar que fue justamente en este sector donde se inicia la recuperaci&#243;n despu&#233;s del advenimiento de la crisis y el brusco descenso de los rendimientos agr&#237;colas.
En algunos cultivos se hizo evidente que la rotaci&#243;n era un elemento clave en el manejo integrado de determinados organismos, tal es el caso del control de nema-todos en el cultivo del tabaco (Fern&#225;ndez et al., 1990, 1992) y del tetu&#225;n del boniato. En el cultivo del boniato est&#225; establecido un programa de MIP para el tetu&#225;n que tiene como uno de los componentes fundamentales la rotaci&#243;n de cultivos al menos durante dos a&#241;os, constituyendo una de las medidas principales en el manejo de este insecto mon&#243;fago de tan dif&#237;cil control.
En el manejo de malezas, a&#250;n sobre las m&#225;s persistentes, donde otras medidas de regulaci&#243;n no funcionan, la rotaci&#243;n puede ser efectiva como en el caso del orobanche (Orobanche ramosa) Cuando se pretende manejar malezas a trav&#233;s de la rotaci&#243;n un aspecto importante a considerar es la habilidad del cultivo para la competencia, pues la rotaci&#243;n con plantas de alta habilidad competitiva puede ejercer una dismi-nuci&#243;n de las malezas tan efectiva como siete u ocho labores manuales. Los productores conocen bien que cuando se utiliza el boniato como cultivo prece-dente al cultivo principal, la incidencia de malezas en este &#250;ltimo es mucho menor pues una vez que las plantas de boniato &quot;cierran&quot; en el camell&#243;n el campo se man-tiene limpio; la maleza conocida como Don Carlos (Sorghum halepense), es regula-da en rotaciones de boniato con papa, frijoles y man&#237; (Arachis hypogaea).
Al respecto se ha recomendado por Paredes (1999) que las rotaciones de cultivos en &#225;reas fuertemente infestadas por malezas deben estar basadas en la inclusi&#243;n de aquellas especies m&#225;s precoces y de amplia cobertura, siendo importante el orden de los cultivos en la secuencia para aprovechar su competitividad y capacidad alelop&#225;-tica. As&#237;, contra la maleza Don Carlos y gram&#237;neas anuales son convenientes los siguientes esquemas: boniato-papa-leguminosa-papa, boniato-papa-boniato-papa y contra la cebolleta (Cyperus rotundus) los recomendados son: ma&#237;z-papa-boniato-frijol, ma&#237;z-leguminosa-boniato-frijol, ma&#237;z-frijol-boniato-papa, sorgo-leguminosa-boniato-frijol (sorgo: Sorghum bicolor). Para la lucha contra escoba amarga (Parthenium hysterophorus) y otras dicotiled&#243;neas anuales, lo adecuado es: ma&#237;z o sorgo-papa-ma&#237;z-sorgo.
La efectividad de las rotaciones depende entre otras cosas del organismo que se pretende regular. El mayor &#233;xito se ha alcanzado en el control de malezas y nem&#225;-todos que atacan las ra&#237;ces de las plantas, por lo que la rotaci&#243;n de cultivos es una medida utilizada en Cuba en programas de manejo alternativo de malezas, en la regulaci&#243;n de nematodos y, en menor magnitud, para el manejo de insectos y pat&#243;genos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Particularmente en el manejo de nematodos existe una amplia experiencia en el pa&#237;s, pues se han recomendado 53 l&#237;neas o variedades en 28 cultivos como no suscep-tibles a diferentes especies y razas de Meloidogyne, con posibilidades de incluirlas en rotaciones en &#225;reas infestadas, tanto en campo abierto como en huertos urbanos (Fern&#225;ndez et al.,1998). En la tabla 8 se resumen algunos de los resultados obtenidos en los &#250;ltimos a&#241;os, en todos los casos el cultivo principal recibi&#243; beneficios de la reducci&#243;n del &#237;ndice de infestaci&#243;n de nematodos y de una menor poblaci&#243;n de malezas. Estos esquemas de rotaci&#243;n est&#225;n considerados en su mayor&#237;a en los programas de manejo de plagas de los cultivos se&#241;alados.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Con los cultivos asociados ocurri&#243; algo semejante a lo sucedido con la rotaci&#243;n. Con la modernizaci&#243;n de la agricultura el monocultivo se intensific&#243; y extendi&#243;. Conocido es que el creciente aumento de los problemas de plagas est&#225; relacionado con la expansi&#243;n del monocultivo (Altieri y Letourneau, 1982), ya que el proceso de simplificaci&#243;n de la biodiversidad alcanza una forma extrema en estos (Altieri, 1995). De ah&#237; que una de las principales medidas a implementar en un programa de manejo agroecol&#243;gico es hacer desaparecer el monocultivo como estructura b&#225;sica del sistema agr&#237;cola, para esto se precisa definir estrategias de diversificaci&#243;n y dentro de ellas un elemento clave lo constituyen los policultivos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla
8.&lt;/b&gt; Efecto de rotaciones
en el manejo de pat&#243;genos del suelo, nem&#225;todos y
malezas&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;97&quot;&gt; &lt;col width=&quot;122&quot;&gt; &lt;col width=&quot;132&quot;&gt; &lt;col width=&quot;84&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivo principal&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivo en rotaci&#243;n&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Plaga regulada&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Referencias&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td rowspan=&quot;4&quot; width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Man&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Meloidogyne
incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. arenaria &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td rowspan=&quot;4&quot; width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fern&#225;ndez et al., 1990&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. arenaria&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Millo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cyperus rotundus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol terciopelo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Eleusine
indica&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Rottboellia exaltata&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Col&#8211;boniato&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gandarilla, 1992&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Boniato-frijol-ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol-ma&#237;z-boniato&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z o sorgo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;C. rotundus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;C. rotundus&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Dicotiled&#243;neas anuales&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fern&#225;ndez et al., 1992&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tomate&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ajonjol&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Sorghum
halepense&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fern&#225;ndez et al.,1992&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z
asociado con&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol terciopelo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M. incognita&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cea y Fabregat, 1993&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Man&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rodr&#237;guez et al.,1994&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Soya&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Papa&#8211;ma&#237;z&#8211;papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Papa&#8211;boniato-papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Sclerotium rolfsii&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hern&#225;ndez
et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;97&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hortalizas (organop&#243;nicos)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cebolla o habichuela&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;132&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M. incognita&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;84&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rodr&#237;guez, 1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.11in; margin-bottom: 0.04in; font-style: normal;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Nota:
frijol terciopelo (&lt;i&gt;Mucuna pruriens&lt;/i&gt;),
ajonjol&#237; (&lt;i&gt;Sesamum
indicum&lt;/i&gt;), habichuela (&lt;i&gt;Vigna unguiculata&lt;/i&gt;),
soya (&lt;i&gt;Glycine
max&lt;/i&gt;).&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la situaci&#243;n actual de la agricultura cubana esto ha representado un desaf&#237;o, pues hist&#243;ricamente la base de nuestra agricultura ha sido el monocultivo, aunque en el pasado los cultivos asociados fueron una pr&#225;ctica bastante extendida incluso en las &#225;reas ca&#241;eras, pues, adem&#225;s de los peque&#241;os productores, siempre precisados de aprovechar al m&#225;ximo la tierra disponible, el asocio era utilizado por productores medianos y grandes como pago a los obreros agr&#237;colas por las labores que como el deshierbe realizaban en los ca&#241;averales. De esta forma el obrero era autorizado a plantar frijoles y/o man&#237; en los entresurcos &#8212;sobre todo en ca&#241;a planta&#8212; y s&#243;lo se les pagaba con dinero los deshierbes adicionales despu&#233;s que recogieran la cosecha. El uso de esta tradicional pr&#225;ctica agr&#237;cola fue disminuyendo hasta quedar reducida a un peque&#241;o grupo del sector campesino quienes al igual que en el caso de la rota-ci&#243;n fueron los primeros en rescatarla al producirse el d&#233;ficit en la producci&#243;n de alimentos a inicio de la d&#233;cada de los 90.
En los &#250;ltimos a&#241;os se ha ido extendiendo, de modo que el manejo de plagas a trav&#233;s de las asociaciones de cultivo se ha implementado por los peque&#241;os agricultores, por los cooperativistas, y en los sistemas conocidos como &#8220;organop&#243;nicos&#8221;, que tanto abundan en los terrenos dedicados a la agricultura urbana.
En comunidades agr&#237;colas del municipio monta&#241;oso &#8220;El Salvador&#8221;, en la provincia de Guant&#225;namo, se realiz&#243; un estudio etnoecol&#243;gico de policultivos con el objetivo de identificar las asociaciones de mejor comportamiento productivo y ambiental y de mayor aceptaci&#243;n por parte de los productores. Al concluir se encontr&#243; que dentro del subsistema de producci&#243;n agr&#237;cola ascend&#237;a a 39 el n&#250;mero de asociaciones que hab&#237;an sido trabajadas por los campesinos de la zona, dentro de las m&#225;s frecuentes, estaban los sistemas agroforestal cafetalero y las asociaciones ma&#237;z-frijol y yuca- frijol (Ros, 1998). Las poblaciones de los organismos plaga se mantienen tan bajas que no constituyen un problema para la producci&#243;n agr&#237;cola en esa regi&#243;n.
Profesionales de un numeroso grupo de instituciones cient&#237;ficas, docentes y produc-tivas se ocupan actualmente de desarrollar investigaciones que validen y documen-ten esta pr&#225;ctica campesina. La tabla 9 resume algunos de los resultados obtenidos.
En muchos de los casos evaluados el principal mecanismo de regulaci&#243;n de plagas al que se hace referencia es a los enemigos naturales, el aumento de las poblaciones de depredadores y parasitoides es el elemento com&#250;n m&#225;s notable en estas asocia-ciones. La planta m&#225;s utilizada como cultivo secundario es el ma&#237;z, en la literatura cient&#237;fica est&#225; suficientemente argumentado el papel facilitador de este cultivo en la actividad de los enemigos naturales, hecho que tambi&#233;n se ha comprobado aqu&#237; para el cultivo de la yuca (P&#233;rez, 1998).
La incidencia de las malezas tambi&#233;n puede ser menor en los cultivos asociados, en general un aumento en la densidad de los cultivos se traduce en una disminuci&#243;n de la poblaci&#243;n de malezas, la supresi&#243;n de &#233;stas es mayor en asociaciones de especies con crecimiento r&#225;pido y abundante follaje donde se produce una mayor dismi-nuci&#243;n de la luz en una fase m&#225;s temprana, as&#237; se ha demostrado en las asociaciones boniato-ma&#237;z, ca&#241;a de az&#250;car-soya, ma&#237;z-frijol y yuca-boniato (Leyva, 1993). En la asociaci&#243;n ma&#237;z-girasol (Helianthus annus) se ha encontrado regulaci&#243;n de las ma-lezas gambutera (Brachiaria extensa), pangola (Digitaria decumbens) y metebravo (Echinochloa colona) (P&#233;rez et al., 1997).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En ensayos realizados por Paredes et al. (1995), se dise&#241;aron dos grupos de poli-cultivos de ma&#237;z como cultivo principal, uno para la primavera compuesto por cala-baza, pepino, frijol carita y boniato y el otro para la campa&#241;a de fr&#237;o, integrado por frijol, papa, tomate y pimiento, en los dos ensayos se obtuvieron resultados favorables en la reducci&#243;n de plagas, enfermedades y malezas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla
9.&lt;/b&gt; Asociaciones que
regulan brotes de plagas de insectos&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;142&quot;&gt; &lt;col width=&quot;160&quot;&gt; &lt;col width=&quot;143&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Sistema asociado&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Plaga(s) regulada(s)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Referencias&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;7&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z-frijol
terciopelo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Meloidogyne
spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cea y Fabregat, 1993&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;8&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Boniato-ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cylas formicarius&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Suris et al., 1995&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Col-tagetes&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Col-ajonjol&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Brevicoryne brassicae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;V&#225;zquez, 1995&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mel&#243;n-ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pepino-ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Thrips palmi &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gonz&#225;lez et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Col-tomate-sorgo- ajonjol&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Plutella xylostella&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Choubassi et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z-calabaza-ajonjol&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z-calabaza-vigna&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z-yuca-pepino&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Spodoptera frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Serrano y Monzote, 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Calabaza-ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Diaphania hyalinata&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Castellanos et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tomate-ajonjol&#237; &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pepino-ajonjol&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;B. tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;V&#225;zquez et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol-girasol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Empoasca kraemeri&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Crisom&#233;lidos defoliadores&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Alvarez y Hern&#225;ndez, 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z-girasol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Empoasca kraemeri&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Crisom&#233;lidos defoliadores&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Alvarez y Hern&#225;ndez, 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;14&quot; width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Boniato-ma&#237;z &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cylas formicarius&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Quintero et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Yuca-frijol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Erinnyis
ello&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Lonchaea chalybea &lt;/font&gt;&lt;/font&gt; &lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mojena, 1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Yuca-ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;E. ello&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;western&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;L. chalybea&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h3&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mojena, 1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z-tomate&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bemisia spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Liriomyza spp.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Murguido ,1995, 1996&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Le&#243;n et al., 1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z-frijol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;B. tabaci&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;E. kraemeri&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Aphis
spiraecola&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;S. frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Murguido, 1995, 1996&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P&#233;rez, 1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Yuca-ma&#237;z-frijol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;E. ello&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;S. frugiperda&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P&#233;rez, 1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;142&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Papa-ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;160&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Thrips palmi&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;143&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;V&#225;zquez et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font style=&quot;font-size: 10pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Nota:&lt;/b&gt;
calabaza (&lt;i&gt;Cucurbita pepo&lt;/i&gt;).&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la situaci&#243;n actual de la agricultura cubana se debe prestar mucha m&#225;s atenci&#243;n al rol de los policultivos en el control de plagas. Hasta el momento poco se conoce de la din&#225;mica de plagas de insectos, enfermedades, malezas y enemigos naturales en los policultivos en las condiciones del pa&#237;s por lo que esta es una de las princi-pales tareas a desarrollar para establecer sistemas de producci&#243;n sostenibles. Uno de los mejores ejemplos de las potencialidades de los policultivos en el manejo de plagas se aprecia en la agricultura urbana, pues en peque&#241;as superficies se cultivan diversidad de especies de hortalizas. Las evaluaciones realizadas en estos huertos reafirman la idea de que es posible cultivar hortalizas sin emplear plaguicidas qu&#237;micos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Se ha demostrado que se pueden reducir las afectaciones por plagas mediante cuatro estrategias b&#225;sicas: dise&#241;o y preparaci&#243;n del huerto, manejo agron&#243;mico (tabla 10), control biol&#243;gico y capacitaci&#243;n-divulgaci&#243;n (V&#225;zquez, 1995). Con este prop&#243;sito se ha generalizado un programa en el pa&#237;s que ha permitido obtener cosechas sanas y sin residuos de agrot&#243;xicos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 10.&lt;/b&gt;
Pr&#225;cticas culturales utilizadas
en huertos urbanos (adaptado de V&#225;zquez, 1995)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;7&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;212&quot;&gt; &lt;col width=&quot;232&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; height=&quot;7&quot; width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pr&#225;cticas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;232&quot;&gt; &lt;h2 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.01in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Efectos sobre organismos nocivos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h2&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Lugar libre de nem&#225;todos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Evita afectaciones por &lt;i&gt;Meloidogyne&lt;/i&gt;
spp.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Terreno nivelado&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Reduce desarrollo de enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Materia org&#225;nica libre de
nem&#225;todos y malezas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Evita afectaciones por &lt;i&gt;Meloidogyne&lt;/i&gt;
spp.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Limita contaminaci&#243;n con semillas de
malezas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pasillos y alrededores libres de malezas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.01in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Limita acceso de
plagas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.01in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Reduce fuentes de
in&#243;culo de nem&#225;todos y de enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Limita acceso de vectores y
contamina-ci&#243;n de los canteros.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Semillas sanas y de buena germinaci&#243;n &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Reduce afectaciones por enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fechas de siembra adecuadas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.01in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Limita incidencia de
plagas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Evita infestaciones residuales&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Considerar posible efecto de colin-dancia de
canteros en cuanto a plagas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Evita contaminaciones por colindancia negativa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Optimizaci&#243;n de densidad de siembra&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Reduce afectaciones por enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Eliminaci&#243;n manual de malezas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Disminuye efecto de las malezas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Eliminaci&#243;n de plantas enfermas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Limita diseminaci&#243;n de enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Eliminaci&#243;n de residuos de cosecha&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Disminuye fuentes de in&#243;culo de
nem&#225;-todos, de enfermedades y niveles de enmalezamiento&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.01in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Inversi&#243;n
del sustrato de los canteros&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;dos veces en 15 d&#237;as durante junio-agosto&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Reduce poblaciones de &lt;i&gt;Meloidogyne&lt;/i&gt;
spp.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Empleo de plantas repelentes inter-caladas y en las
cercas perimetrales como cal&#233;ndula, incienso, albahaca,
or&#233;gano, vetiver&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.01in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Barrera y repelencia
de plagas emigrantes&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Plantas trampa.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rotaci&#243;n con ajo, cebolla, ajo de
monta&#241;a, col, ajonjol&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Reduce &lt;i&gt;Meloidogyne&lt;/i&gt;
spp.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Asociaciones con flor de muerto
(&lt;i&gt;Tagetes&lt;/i&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Reduce &lt;i&gt;Meloidogyne&lt;/i&gt;
spp. y &lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;plagas insectiles&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Solarizaci&#243;n de los canteros&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Baja poblaciones de &lt;i&gt;Meloidogyne&lt;/i&gt;
spp. y&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;de malezas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.01in; margin-bottom: 0in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Uso de variedades
tolerantes o &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;con resistencia parcial&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Reduce p&#233;rdidas por enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;212&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Control del riego (humedad del sustrato)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;232&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Limita incidencia de enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Control fitogen&#233;tico&lt;/strong&gt;
El uso de variedades resistentes, tolerantes o menos susceptibles constituye una de las principales estrategias agron&#243;micas en la lucha contra las plagas. Los resultados de las investigaciones fitogen&#233;ticas han permitido generalizar variedades con estas caracter&#237;sticas en varios cultivos, contribuyendo notablemente a la reducci&#243;n de las afectaciones por determinadas plagas, como es el caso de la obtenci&#243;n y uso de la variedad de tomate Lignon, que se muestra tolerante ante el geminivirus TyLCV (G&#243;mez y Laterrot, 1995). Se puede afirmar que esta es una alternativa de control de plagas que se est&#225; trabajando intensamente en el pa&#237;s (tabla 11).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 11.&lt;/b&gt; Resultados de
investigaciones sobre
control fitogen&#233;tico&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;7&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;146&quot;&gt; &lt;col width=&quot;156&quot;&gt; &lt;col width=&quot;128&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;146&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;156&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Resistencia o tolerancia&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;a
nem&#225;todos y enfermedades&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;128&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Referencias&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;64&quot; width=&quot;146&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hortalizas, granos, oleaginosas, forrajeras,
ra&#237;ces y tub&#233;rculos, tabaco, ca&#241;a de
az&#250;car, frutales y cafeto&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;156&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;i&gt;Meloidogyne &lt;/i&gt;spp.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;128&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fern&#225;ndez et al., 1998.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;146&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mel&#243;n&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;156&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0; page-break-after: avoid;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Erysiphe
cichoracearum&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;128&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Lemus y Hern&#225;ndez, 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;42&quot; width=&quot;146&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tomate&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;156&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;widows: 0; orphans: 0; page-break-after: avoid;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en-US&quot;&gt;Stemphylium, &lt;/span&gt;Fusarium,
Phytophthora, Alternaria, Meloidogyne&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;128&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;De Armas et al., 1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;44&quot; width=&quot;146&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;156&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0in; widows: 0; orphans: 0; page-break-after: avoid;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;i&gt;Peronospora
tabacina &lt;/i&gt;(R)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in; widows: 0; orphans: 0; page-break-after: avoid;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Virus del mosaico
del tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in; widows: 0; orphans: 0; page-break-after: avoid;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Phytophthora
parasitica&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;widows: 0; orphans: 0; page-break-after: avoid;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;i&gt;Rhizoctonia
solani &lt;/i&gt;(T)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;128&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Espino et al., 1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;El control gen&#233;tico es una de las medidas que se integran en los programas de MIP que est&#225;n implementados en el pa&#237;s, de los 14 cultivos que est&#225;n bajo MIP, al menos en 12 se considera entre alto y medio el grado de utilizaci&#243;n de esta medida (tabla 12). El desarrollo alcanzado en este campo tambi&#233;n ha posibilitado la reducci&#243;n gra-dual en el uso de insecticidas. Programas de Manejo Integrado de Plagas
En la etapa actual el control de plagas en Cuba se realiza b&#225;sicamente en el contexto de programas de manejo integrado de plagas, muchos de los cuales tienen un enfoque agroecol&#243;gico. Existen dos factores que contribuyeron decisivamente a la aceptaci&#243;n e implementaci&#243;n de los programas de MIP en el pa&#237;s: Primero, el &#233;xito del sistema de se&#241;alizaci&#243;n de plagas implementado en la d&#233;cada del 70 y el hecho de que estaba sustentado sobre una s&#243;lida base cient&#237;fica y en segundo lugar, el hecho de que el control biol&#243;gico se introdujera a trav&#233;s de estos programas de MIP, para garantizar su integraci&#243;n en los mismos y que los medios biol&#243;gicos que se estaban liberando masivamente fueran m&#225;s efectivos.
En Cuba el monitoreo de las plagas no fue una pr&#225;ctica cotidiana hasta la d&#233;cada del setenta, cuando se inici&#243; y desarroll&#243; la actual red de ETPP. Con la creaci&#243;n de las mismas se estableci&#243; un nuevo sistema para la protecci&#243;n de los cultivos basado en la observaci&#243;n regular de los campos, la determinaci&#243;n de los niveles de infestaci&#243;n y el aviso a los productores de aplicar o no un plaguicida (Murguido, 1997). Este sistema, conocido como de se&#241;alizaci&#243;n, abarca m&#225;s de 27 cultivos que poseen m&#233;todos de monitoreo y aviso para un total de 74 plagas de insectos y &#225;caros (Mur-guido, 1987) y otras para enfermedades fungosas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la actualidad existen varios programas de MIP generalizados en la pr&#225;ctica agr&#237;-cola (tabla 12), en los que se puede apreciar una tendencia a la integraci&#243;n de alternativas de control no qu&#237;micas; as&#237; en varios cultivos como el cafeto, la ca&#241;a de az&#250;car, los pastos, el boniato y la yuca, no se aplican insecticidas para el control de las plagas insectiles y en la col el uso es pr&#225;cticamente nulo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla12.&lt;/b&gt; Cultivos
protegidos por programas de MIP
y grado de utilizaci&#243;n de los princi-pales
m&#233;todos de
control&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000080&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;102&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;IQ&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;E&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CB-C&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CF&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;MA&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cafeto&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;C&#237;tricos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ca&#241;a de
Az&#250;car&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B-M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pastos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B-M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B-M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ma&#237;z&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijoles&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Col&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B-N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N-B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M-A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tomate&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Boniato&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Yuca&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pl&#225;tano,
Banano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;A&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;IQ-
Insecticidas qu&#237;micos, B- Bioplaguicidas, E-
Entom&#243;fagos,
CB-C- Control biol&#243;gico &#8211; Conservaci&#243;n,
CF-
Control fitogen&#233;tico, MA- Manejo agron&#243;mico&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.08in; margin-bottom: 0.04in; font-style: normal;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 10pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Grado
de utilizaci&#243;n de las estrategias: N- Nulo; B- Bajo; M-
Medio;
A- Alto&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la mayor&#237;a de los cultivos bajo MIP el uso de insecticidas es bajo o nulo y sola-mente en cinco cultivos, entre los que se encuentran el arroz, ma&#237;z, papa, tomate y frijol, se mantiene un nivel de aplicaci&#243;n considerado medio. La reducci&#243;n en el uso de plaguicidas en el pa&#237;s se ha ido produciendo gradualmente, en la misma medida en que se han ido desarrollando alternativas al control qu&#237;mico se ha ido avanzando en ese proceso de reducci&#243;n. Para que se produzca una disminuci&#243;n a&#250;n mayor en el uso de plaguicidas en los cultivos antes mencionados nuevas alternativas han de ser desarrolladas y en eso precisamente se trabaja en estos momentos. Beneficios econ&#243;micos Al estudiar los datos econ&#243;micos (tabla 13), sin entrar en el an&#225;lisis de otros bene-ficios, vemos que la producci&#243;n artesanal y uso de los medios biol&#243;gicos ha ahorrado al pa&#237;s, en el sector rural, cientos de miles de d&#243;lares. Si se tiene en cuenta la necesidad tan grande que se tiene de esta moneda fuerte para otros prop&#243;sitos, como por ejemplo, la compra de medicamentos, podr&#225; comprenderse de manera clara lo que esto significa.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Seg&#250;n Maura (1994), el costo total por concepto de uso de medios biol&#243;gicos para el control de plagas en varios cultivos fue de 1 172 495 pesos cubanos. El precio de la compra de los plaguicidas que se habr&#237;an necesitado para hacer el mismo trabajo hubiera sido 6 175 345 (USD). As&#237;, el trabajo que se hizo con los medios biol&#243;gicos represent&#243; un ahorro considerable para el pa&#237;s. Los ahorros en t&#233;rminos de costos de salud p&#250;blica a mediano y largo plazos son absolutamente incalculables y los impac-tos sociales son igualmente importantes. La aplicaci&#243;n de medios biol&#243;gicos no solo significa ahorro en el plazo corto, en el plazo largo tambi&#233;n. Muchos de estos medios biol&#243;gicos son aplicados dentro de un programa de MIP (tabla 12).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La aplicaci&#243;n continua de estos programas ha llevado a un aumento gradual de los organismos biorreguladores en diferentes cultivos, de modo que cada a&#241;o se precisa realizar menos aplicaciones, incluso de medios biol&#243;gicos, tal es el caso de los cul-tivos de cafeto, ca&#241;a de az&#250;car, c&#237;tricos y yuca donde la estrategia de control biol&#243;-gico por conservaci&#243;n tiene un grado de utilizaci&#243;n alto. A la disminuci&#243;n de los costos por concepto de control de plagas tambi&#233;n ha contribuido de manera notable la implementaci&#243;n del control cultural.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.59in; text-indent: -0.59in; margin-bottom: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 13.&lt;/b&gt; Costo de
aplicaci&#243;n de
entomopat&#243;genos y de plaguicidas sint&#233;ticos
(Maura,
1994)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;87&quot;&gt; &lt;col width=&quot;89&quot;&gt; &lt;col width=&quot;105&quot;&gt; &lt;col width=&quot;66&quot;&gt; &lt;col width=&quot;75&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; height=&quot;6&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;89&quot;&gt; &lt;h5 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; font-style: normal;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Biopreparados&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h5&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pesos cubanos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;66&quot;&gt; &lt;h5 class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; font-style: normal;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Insecticidas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/h5&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;D&#243;lares&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;6&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hortalizas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;B. thuringiensis&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;501 430&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Thiodan&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1 622 253&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;8&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos varios&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;B.
thuringiensis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;243 303&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Carbaryl&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;800 521&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;6&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pastos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;B.
thuringiensis&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;59 080&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Carbaryl&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;397 613&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;8&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cultivos varios &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;V. lecanii&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;54 048&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tamaron&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;431 788&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;8&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pl&#225;tano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;B. bassiana&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;134 106&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Carbofur&#225;n&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1 680 760&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;6&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Boniato&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;B. bassiana&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;878 863&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tamaron&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;926 790&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;6&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;M.
anisopliae&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;80 290&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Carbofur&#225;n&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;247 245&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;5&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pl&#225;tano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;89&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;P. lilacinus&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;105&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;79 236&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;66&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Carbofur&#225;n&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;41 375&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Los programas de MIP con enfoque agroecol&#243;gico han hecho posible la agricultura urbana. La agricultura urbana proporciona muchas de las frutas y las verduras frescas que se necesitan para el consumo en &#225;reas densamente pobladas, donde las aplicaciones de plaguicidas representan un elevado riesgo para la salud, al estar expuestas a sus efectos nocivos un n&#250;mero elevado de personas.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Recomendaciones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;En el sistema de protecci&#243;n vegetal establecido en Cuba hay muchos elementos po-sitivos que hacen posible que el tr&#225;nsito hacia una nueva forma de producci&#243;n agr&#237;cola sea m&#225;s r&#225;pido, pues muchas de las t&#233;cnicas y medidas que hay que implementar para el manejo de plagas en los sistemas agr&#237;colas sostenibles est&#225;n desarrolladas en el pa&#237;s. A pesar de todo lo que hemos avanzado a&#250;n falta mucho por hacer para continuar disminuyendo la dependencia de los qu&#237;micos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Entre las prioridades del momento est&#225;n:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Investigar e implementar las mejores estrategias de diversificaci&#243;n, acordes con las caracter&#237;sticas socio-econ&#243;micas del desarrollo de la agricultura cubana y en lo posible minimizar el monocultivo como estructura b&#225;sica del sistema agr&#237;cola.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Estudiar la din&#225;mica de plagas de insectos, &#225;caros, pat&#243;genos y malezas en los policultivos en las condiciones de Cuba, as&#237; como desarrollar investigaciones que demuestren si existe o no relaci&#243;n entre la disminuci&#243;n de las poblaciones de plagas y pat&#243;genos y el incremento de los rendimientos en los policultivos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Poner &#233;nfasis en la integraci&#243;n de pr&#225;cticas culturales, especialmente en la rotaci&#243;n, laboreo m&#237;nimo y manejo de fechas de siembra o plantaci&#243;n, entre otras que afectan directamente el nivel poblacional de los organismos nocivos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Continuar perfeccionando la producci&#243;n de organismos para el control biol&#243;gico como una alternativa a los plaguicidas sint&#233;ticos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Buscar las v&#237;as que permitan incrementar la conservaci&#243;n de enemigos naturales; las investigaciones en control biol&#243;gico deben poner el &#233;nfasis en esta estrategia, que hasta ahora ha recibido menos atenci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Estudiar las interacciones cultivo-malezas-plagas, pues muy poco se conoce en el pa&#237;s del rol que juegan las malezas en la conservaci&#243;n de los enemigos naturales, as&#237; como en la proliferaci&#243;n de plagas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Evaluar el efecto de los fertilizantes inorg&#225;nicos y de los plaguicidas sint&#233;ticos sobre los organismos plaga, tomando en consideraci&#243;n la teor&#237;a de la trofobiosis.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Evaluar la efectividad de las coberturas, ya sean vivas o muertas y de la materia org&#225;nica en el control de los pat&#243;genos, insectos y malezas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Continuar las investigaciones con productos de origen bot&#225;nico, extender el uso de los m&#225;s estudiados, para&#237;so y nim y considerar el potencial de Tagetes sp., ya que hasta ahora se le ha prestado escasa atenci&#243;n. En este contexto incrementar el cultivo y uso a peque&#241;a escala de plantas con propiedades plaguicidas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Hacer un estudio completo de plantas trampa y plantas con propiedades de repe-lencia, que puedan plantarse asociadas o en barreras y contribuyan a la disuasi&#243;n de las poblaciones de fit&#243;fagos.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Conclusiones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Como puede apreciarse, existe una pol&#237;tica de manejo de plagas en la que se toman en consideraci&#243;n los aspectos ecol&#243;gicos, econ&#243;micos y sociales del control de plagas. El actual sistema estatal de protecci&#243;n vegetal est&#225; sustentado sobre una s&#243;lida base cient&#237;fica y en este la ecolog&#237;a ocupa un lugar cimero. En la d&#233;cada de los a&#241;os 70, cuando en gran parte de los pa&#237;ses de esta regi&#243;n geogr&#225;fica en que habitamos se incrementaba aceleradamente el consumo de plaguicidas, ya en Cuba se implementaba un sistema de protecci&#243;n vegetal que permiti&#243; disminuir en m&#225;s de un 50% el consumo de estos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Numerosas personas est&#225;n pregunt&#225;ndose cu&#225;l ser&#225; el futuro del manejo ecol&#243;gico de plagas en el pa&#237;s, una vez que este salga de la actual crisis econ&#243;mica. Algunos piensan que en la medida en que m&#225;s recursos monetarios est&#233;n disponibles para la compra de plaguicidas en el mercado internacional, Cuba tendr&#237;a mayores posibili-dades de volver a la dependencia de los qu&#237;micos, y hasta les parece l&#243;gico que el programa que actualmente se implementa para acelerar la reducci&#243;n en el uso de plaguicidas sea simplemente una forma de mantener la producci&#243;n en el plazo corto mientras mejoran las condiciones econ&#243;micas que permitan volver a comprar las cantidades de plaguicidas que se importaban antes de la ca&#237;da del campo socialista. Otros, y no son pocos, hacen un an&#225;lisis bien diferente en el que tienen en cuenta los aspectos econ&#243;micos, sociales, de salud y medioambientales del manejo de plagas y concluyen que el modelo de MIP con enfoque agroecol&#243;gico simplemente es un mo-delo mejor.
La pol&#237;tica estatal cubana qued&#243; oficialmente declarada en la recientemente apro-bada ley de Medio Ambiente (Cuba 1997). En el T&#237;tulo Noveno de esta ley, deno-minado &#8220;Normas Relativas a la Agricultura Sostenible&#8221;, en el articulo 132, incisos b y d, se expresa al respecto del manejo de plagas:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;b) El uso racional de los medios biol&#243;gicos y qu&#237;micos, de acuerdo con las carac-ter&#237;sticas, condiciones y recursos locales, que reduzcan al m&#237;nimo la contaminaci&#243;n ambiental.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;d) El manejo preventivo e integrado de plagas y enfermedades, con una atenci&#243;n especial al empleo con estos fines de los recursos de la diversidad biol&#243;gica.
Esto significa que lo que actualmente se hace no es una simple sustituci&#243;n de insu-mos qu&#237;micos por biol&#243;gicos y otras alternativas, sino que nos estamos preparando para llegar a manejar sistemas de cultivos donde la diversidad biol&#243;gica juegue el rol principal, para esto, claro esta, a&#250;n nos falta un largo trecho por transitar.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A la luz de estos hechos, es muy dif&#237;cil sostener que Cuba deba volver al modelo anterior de aplicaciones por calendario de los 60 y principios de los 70 o al nivel de dependencia de los 80. Es m&#225;s f&#225;cil, de hecho, defender la idea de que los pa&#237;ses en v&#237;as de desarrollo, sobre todo aquellos que atraviesan una situaci&#243;n econ&#243;mica critica, deben considerar la posibilidad de adoptar un modelo semejante como una forma de ahorrar recursos y reducir la carga que los agroqu&#237;micos representan para el sector de la salud p&#250;blica.&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Referencias&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Altieri,
M. A. 1994.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Manejo Integrado de
plagas y Agricultura Sustentable en Am&#233;rica Latina. Taller
sobre Manejo Integrado de Plagas en Am&#233;rica Latina, Quito,
Ecuador.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Altieri,
M. A. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; &lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Rotaci&#243;n
de cultivos y Labranza m&#237;nima. En: Agroecolog&#237;a.
Bases
Cient&#237;ficas para una Agricultura Sustentable. &lt;/span&gt;Pub.
CLADES. Berkeley, California: 173-183.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;Altieri,
M. A. and D. K. Letourneau.1982.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;Vegetation
management
and biological control in Agroecosystem. Crop Protection 1:405-430.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Alvarez,
U. y C. A. Hern&#225;ndez. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Influencia del intercalamiento del girasol (Helianthus annus) con
frijol (Phaseolus vulgaris) y tabaco (Nicotiana tabacum) en el estado
fitosanitario de estos cultivos. Res&#250;menes III Encuentro
Nacional de Agricultura Org&#225;nica. Villa Clara, Cuba: 65.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ayala,
J.L.; S.E. Castro y Silvia Monz&#243;n. 1996.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Evaluaci&#243;n de las posibilidades de control de Mocis latipes
con diferentes entomopat&#243;genos. IV Encuentro Nacional
Cient&#237;fico-t&#233;cnico de bioplaguicidas. INISAV,
Ciudad de
La Habana: 42. &lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Carbajal,
J. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Uso de Bacillus
thuringiensis cepa LBT 13 en el control de P. oleivora en el cultivo
de los c&#237;tricos. III Encuentro Nacional
cient&#237;fico-t&#233;cnico
de bioplaguicidas. INISAV, Ciudad de La Habana: 18.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Carroll,
C. R. and S. J. Risch.1990.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; An
Evaluation of ants as possible candidates for biological control in
tropical annual agroecosystems. In: S. R. Gliessman (ed.),
Agroecology, Springer. Verlag, New York, Vol. 78: 30-46.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Castellanos,
J.; M. L. Sisne; A. Villalonga; W E. Choubassi y M. A. Iparraguirre.
1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Estudio de Diaphania
hyalinata (L.) y su comunidad paras&#237;tica en la
asociaci&#243;n
calabaza-ma&#237;z. Res&#250;menes III Encuentro Nacional
de
Agricultura Org&#225;nica. UCLV, Villa Clara, Cuba: 55.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Casti&#241;eiras,
A. 1986.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Aspectos morfol&#243;gicos
y ecol&#243;gicos de Pheidole megacephala. Tesis en
opci&#243;n
al Grado de Doctor en Ciencias. Instituto Superior de Ciencias
Agropecuarias de La Habana, La Habana, Cuba: 97p.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cea,
Mar&#237;a E. y Mirta Fabregat.1993.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Din&#225;mica y distribuci&#243;n de Meloidogyne incognita
en un
esquema de rotaci&#243;n de cultivos. Informe Anual de
Investigaciones. Instituto Superior de Ciencias Agropecuarias de La
Habana (lSCAH). San Jos&#233;, La Habana, Cuba.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Choubassi,
W. E.; J. Castellanos y M. A. Iparraguirre. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Control de Plutella xylostella (L.) en Ciego de Avila.
Res&#250;menes
III Encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica. UCLV, Villa
Clara, Cuba: 54-55.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CNSV,
2000.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Estad&#237;sticas Centro
Nacional de Sanidad Vegetal, MINAG. Ciudad de La Habana, Cuba.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Cuba,
1997.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Ley No. 81 del Medio
Ambiente. Gaceta Oficial de la Rep&#250;blica de Cuba.
Edici&#243;n
extraordinaria, La Habana, 11 de julio de 1997, n&#250;mero 7, p.
47-96.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;De
Armas, Georgina; T. D&#237;az y J.C. Hern&#225;ndez. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Mejoramiento para la resistencia ante enfermedades de importancia
econ&#243;mica en el cultivo del tomate en Cuba.
Res&#250;menes
Taller Nacional de Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de
Cultivos
Alimenticios en Condiciones Tropicales&quot;. I.I.H. &quot;Liliana
Dimitrova. Quivic&#225;n, La Habana:17.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Dudley,
N. 1988.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;Maximun
safety: pest control and organic farming. Soil Association. Bristol.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Espino,
E.; X. Rey; L.A. Pino; G. Quintana; N. Pe&#241;alver y C.
Bola&#241;os.
1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Habana Vuelta Arriba: nueva
variedad de tabaco negro para cultivo en las provincias centrales y
orientales del pa&#237;s. Forum Tecnol&#243;gico sobre
Manejo
Integrado de Plagas. Res&#250;menes, Matanzas: 8.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Estrada,
J. 1994.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; El Nim y el Para&#237;so
en Cuba, su cultivo y explotaci&#243;n como insecticida de origen
bot&#225;nico. Res&#250;menes Segundo Taller Nacional de
Plaguicidas Biol&#243;gicos de Origen Bot&#225;nico.
BioPlag'94,
I.N.I.F.A.T., Ciudad de La Habana: 34.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Estrada,
J. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Progresos del cultivo del
Nim y las investigaciones como insecticida natural. :
Res&#250;menes
Primer Taller Internacional y Tercero Nacional sobre Plaguicidas
Biol&#243;gicos de Origen Bot&#225;nico.
BioPlag'95, I.N.I.F.A.T., Ciudad de La Habana: 139.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Estrada,
J. y Maria T. L&#243;pez. 1998.&lt;/b&gt; El Nim y sus
insecticidas; una
alternativa agroecol&#243;gica. INIFAT: 24p.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Estrada,
J.; R. Ronda; R. Montes de Oca; A. Rodr&#237;guez; J. M.
Due&#241;as;
A, Gonz&#225;lez; B. Castillo; L. Gonz&#225;lez y E.
Alvarez.
1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Situaci&#243;n actual y
perspectivas del Nim y sus bioinsecticidas en Cuba.
Res&#250;menes
Forum Tecnol&#243;gico sobre Manejo Integrado de Plagas,
Matanzas:
30.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Estrada,
Mar&#237;a E. y Maritza Romero. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Beauveria bassiana: Una alternativa para el control
biol&#243;gico
de Diatraea saccharalis en la ca&#241;a de az&#250;car. III
Encuentro Nacional Cient&#237;fico-T&#233;cnico de
Bioplaguicidas. INISAV, Ciudad de La Habana: 17.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fern&#225;ndez
E.; A. P&#233;rez; E. Lorenzo y E. Vinent. 1992.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Efectividad del uso del ajonjol&#237; como cultivo intercalado
contra Meloidogyne incognita. Protecci&#243;n Vegetal 7:39-42.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fern&#225;ndez,
E.; Hortensia Gandarilla y E. Vinent. 1990.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Manejo integrado de las plagas del tabaco en plantaciones. Informe de
Resultado. Programa de Tabaco. Academia de Ciencias de Cuba (A.C.C.),
Ciudad de La Habana: 8 p.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Fern&#225;ndez,
E.; M. P&#233;rez; Hortensia Gandarilla; R. V&#225;zquez;
Marina
Fern&#225;ndez; Marta Paneque; Oneida Acosta y Mercedes
Bastarrechea. 1998&lt;/b&gt;. Gu&#237;a para disminuir
infestaciones de
Meloidogyne spp. mediante el empleo de cultivos no susceptibles.
Bolet&#237;n T&#233;cnico INISAV 4 (3): 1-18.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Fern&#225;ndez-Larrea,
O. 1999.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;A
review of Bacillus thuringiensis (Bt) production and use in Cuba.
Biocontrol News and Information 20 (1): 47N-48N.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Fuentes,
A.; Violeta Llanes; F. M&#233;ndez y R. Gonz&#225;lez. 1998.&lt;/b&gt;
El control biol&#243;gico en la agricultura sostenible y su
importancia en la protecci&#243;n de la ca&#241;a de
az&#250;car
en Cuba. Phytoma 95:24-26.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gandarilla,
Hortensia. 1992.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Uso de la
rotaci&#243;n
papa-col-boniato en el manejo de nematodos. Informe del Laboratorio
Provincial de Sanidad Vegetal. Ciudad de La Habana: 5 p.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;G&#243;mez,
Olimpia y H. Laterrot. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Esperanza del mejoramiento gen&#233;tico para la resistencia a
geminivirus en tomate. Memorias IV Taller Latinoamericano sobre Mosca
Blanca y Geminivirus. Zamorano, Honduras. Ceiba 36(1): 122.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gonz&#225;lez,
Nancy; R. Avil&#233;s; B. Cruz; E. Sotomayor; Mireya
Ru&#237;z y
Nancy Ramos. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Comportamiento
de Thrips palmi Karny en policultivos de campo. Res&#250;menes
Taller Nacional de Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de
Cultivos
Alimenticios en Condiciones Tropicales&quot;. I.I.H. &quot;Liliana
Dimitrova, La Habana, Cuba: 59.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hellpap,
C. 1989.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Insect pest control with
natural substances from de Neem tree. &lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Conferencia
presentada en 7&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; Conferencia
Cient&#237;fica
Internacional de IFOAM I. Burkina Faso.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Heredia,
Irma; Consuelo Alvarez; Mayel&#237;n L&#243;pez y Sixto
Monteagudo.1996.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Biocontrol con
Trichoderma spp. de hongos asociados a semillas. IV Encuentro
Nacional Cient&#237;fico-T&#233;cnico de Bioplaguicidas.
INISAV.
Memorias. Ciudad de La Habana.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hern&#225;ndez,
C. A.; E. Quintero y L. Herrera. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Posibilidad del uso de la rotaci&#243;n de cultivos para
disminuir
el in&#243;culo del hongo Sclerotium rolfsii Sacc. en el suelo.
Res&#250;menes III Encuentro Nacional de Agricultura
Org&#225;nica.
UCLV, Villa Clara, Cuba,12-16 de mayo 1997: 56.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hern&#225;ndez,
Margarita; J. Estrada y V. Fuentes. 1994.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Potencialidades de la flora cubana como fuente de bioplaguicidas.
Res&#250;menes II Taller Nacional de Plaguicidas de Origen
Bot&#225;nico
BioPlag'94, I.N.I.F.A.T. Ciudad de La Habana: 2.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Jim&#233;nez,
J.; R. Fern&#225;ndez; A. Calzado y M. V&#225;zquez.1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Efectividad de biopreparados nacionales de Bacillus thuringiensis
para la lucha contra Heliothis virescens en tabaco. V Encuentro
Nacional Cient&#237;fico-T&#233;cnico de bioplaguicidas.
INISAV,
Ciudad de La Habana:58.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Lampkin,
N. 1990.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Rotation design for
organic systems. En: Organic Farming. Pub., Farming Press Book,
United Kingdom:125-160.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Lemus,
Y. y J.C. Hern&#225;ndez.1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Comportamiento de variedades e
h&#237;bridos de
mel&#243;n frente al mildiu pulverulento de las
cucurbit&#225;ceas
(Erysiphe cichoracearum). Res&#250;menes Taller Nacional de
Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de Cultivos Alimenticios
en
Condiciones Tropicales. I.I.H. &quot;Liliana Dimitrova&quot; , La
Habana, Cuba:17.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Le&#243;n,
A.; E. Terry; Maria. A. Pino y Maria E. Domini. 1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Efecto del policultivo ma&#237;z-tomate en el comportamiento de
plagas insectiles en tomate. Res&#250;menes Forum
Tecnol&#243;gico
sobre Manejo Integrado de Plagas, Matanzas: 6.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Leyva,
A. 1993.&lt;/b&gt; Las asociaciones y las rotaciones de cultivo. Primer
Curso de Agricultura Org&#225;nica. Instituto Superior de
Ciencias
Agropecuarias de La Habana, La Habana. Cuba. &lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Licor,
L.; L. Almaguel y A. L&#243;pez. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Control de &#225;caros en toronja y naranja con Bacillus
thuringiensis (LBT 13) en Ciego de Avila. III Encuentro Nacional
Cient&#237;fico-T&#233;cnico de Bioplaguicidas, INISAV,
Ciudad de
La Habana: 2-3.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;L&#243;pez,
Miriam. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; PAECISAV: Un novedoso
nematicida biol&#243;gico para el control de nematodos
fitopar&#225;sitos. III Encuentro Nacional
Cient&#237;fico-T&#233;cnico
de Bioplaguicidas. INISAV, Ciudad de La Habana: 4-5.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Mart&#237;nez,
Zuleika y Tamara P&#233;rez. 1996.&lt;/b&gt; Uso de Phytoseiulus
macropilis para el control de &#225;caros. IV Encuentro Nacional
Cient&#237;fico-T&#233;cnico de Bioplaguicidas. INISAV,
Ciudad de
La Habana: 6.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mart&#237;nez,
Zuleika; Tamara P&#233;rez; L&#233;rida Almaguel; R. Brito;
A.
Hern&#225;ndez; E. Pe&#241;ate; J. Lluvides y R.
Mar&#237;n.
1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Utilizaci&#243;n de la cepa
LBT 13 y de Phytoseiulus macropilis para el control de Tetranychus
tumidus. III Encuentro Nacional
Cient&#237;fico-T&#233;cnico de
Bioplaguicidas. INISAV, Ciudad de La Habana: 7-8.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Maura,
J.A. 1994.&lt;/b&gt; Producci&#243;n de Biopesticidas. El caso de
Cuba.
Informe Taller Regional sobre Tecnolog&#237;as Integradas de
Producci&#243;n y Protecci&#243;n de Hortalizas. FAO.
Cuernavaca,
M&#233;xico: 69-74.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mojena,
M. 1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Arreglos espaciales y
cultivos asociados en yuca (Manihot esculenta Crantz). Tesis en
opci&#243;n al grado de Doctor en Ciencias Agr&#237;colas.
Universidad Agraria de La Habana (UNAH), La Habana: 96 pp.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Montano,
R.; Nilda P&#233;rez y Ana M. Vizcaino. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Los Plaguicidas en Cuba: &#191; y en el futuro qu&#233;?.
Conferencias III Encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica,
UCLV, Santa Clara, Cuba: 23-27.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Murguido,
C. 1987.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Pron&#243;stico de
plagas de insectos y &#225;caros. Seminario Cient&#237;fico
Internacional de Sanidad Vegetal, Ciudad de La Habana: 5-6.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Murguido,
C.1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Estrategias para el manejo
de plagas del frijol com&#250;n. Departamento de
Protecci&#243;n
de Plantas. Centro Nacional de Sanidad Vegetal (CNSV), Ciudad de La
Habana.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Murguido,
C.1996.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Programa para el manejo de
la mosca blanca en tomate. Departamento de Protecci&#243;n de
Plantas. Centro Nacional de Sanidad Vegetal (CNSV), Ciudad de La
Habana.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Murguido,
C. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Sistema de monitoreo y
pron&#243;stico de plagas en cultivos econ&#243;micos.
Bolet&#237;n
T&#233;cnico 1: 51-70. &lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Paredes,
E. 1999.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Manejo agroecol&#243;gico
de malezas y otras plagas de importancia econ&#243;mica en la
agricultura tropical. Curso sobre bases agroecol&#243;gicas para
el
MIP. Matanzas, Cuba.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Paredes,
E.; E. Perez; A.I. Elizondo y J. Almandoz. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Efecto de los policultivos en la lucha contra plagas. IX Forum de
Ciencia y T&#233;cnica. INISAV-MINAG. Ciudad de La Habana.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P&#233;rez,
D.l; I. R. Guti&#233;rrez; D. Ortiz y R. Jim&#233;nez. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Estudio de la asociaci&#243;n ma&#237;z-girasol.
Res&#250;menes III Encuentro Nacional de Agricultura
Org&#225;nica. UCLV, Villa
Clara, Cuba: 29.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;P&#233;rez,
L. A. 1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Regulaci&#243;n
bi&#243;tica de fit&#243;fagos en sistemas integrados de
agricultura- ganader&#237;a. Tesis en opci&#243;n al
t&#237;tulo
de Master en Agroecolog&#237;a y Agricultura Sostenible.
Universidad Agraria de La Habana (U.N.A.H.), La Habana:87 p.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P&#233;rez,
Nilda.1996.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Control Biol&#243;gico:
Bases de la experiencia cubana. En Agroecolog&#237;a y
Agricultura
Sostenible, M&#243;dulo 2: Dise&#241;o y Manejo de Sistemas
Agr&#237;colas Sostenibles. CEAS-ISCAH: 122-128.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P&#233;rez,
Nilda; E. Fern&#225;ndez; L. V&#225;zquez. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Concepci&#243;n del Control de Plagas y Enfer-medades en la
Agricultura Org&#225;nica. Conferencias y Mesas Redondas II
Encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica, I.C.A. La
Habana.
Cuba: 48-55.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P&#233;rez,
Nilda; Lidia Angarica; Eolia Treto; Josefina G&#243;mez; A.
Casanova y Margarita Garc&#237;a. 1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Regulaci&#243;n de plagas en un sistema de producci&#243;n
con
bases agroecol&#243;gicas. Res&#250;menes Forum
Tecnol&#243;gico
sobre Manejo Integrado de Plagas, Matanzas, Cuba: 7.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;P&#233;rez,
Nilda y Josefina
G&#243;mez. 1999. Regulaci&#243;n natural de Brevicoryne
brassicae (Homoptera: Aphididae) sobre Brassica oleracea var.
Capitata. Ciencia en la UNAH. Memoria Anual de la Universidad Agraria
de La Habana 1999:90-95.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Quintero,
P.; L., A. Hern&#225;ndez; Nilda P&#233;rez y A. Casanova.
1997.&lt;/b&gt;
Influencia de la asociaci&#243;n boniato-ma&#237;z en la
regulaci&#243;n biol&#243;gica del tetu&#225;n (Cylas
formicarius F.). Res&#250;menes III Encuentro Nacional de
Agricultura Org&#225;nica. Universidad Central de Las Villas
(U.C.L.V.), Villa Clara, Cuba: 56.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rodr&#237;guez,
F.; J. Almandoz y J. Jimenez. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Efectividad de Trichoderma harzianum en la reducci&#243;n de la
incidencia de Pseudoperonospora cubensis en el cultivo del pepino. V
Encuentro Nacional Cient&#237;fico-T&#233;cnico de
Bioplaguicidas. INISAV, Ciudad de La Habana, Cuba: 58-59.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Rodr&#237;guez,
Mayra; Lourdes S&#225;nchez e I. Rodr&#237;guez. 1994.&lt;/b&gt;
Efecto
de diferentes sistemas de rotaci&#243;n de cultivos en papa sobre
el &#237;ndice de infestaci&#243;n de Meloidogyne
incognita.
Cultivos Tropicales.15: 32.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rodr&#237;guez,
R. C. 1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Posibilidades de
control de Meloidogyne incognita en organop&#243;nicos utilizando
medidas de combate no qu&#237;micas. Res&#250;menesl Forum
Tecnol&#243;gico sobre Manejo Integrado de Plagas, Matanzas,
Cuba:
18.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ros,
L.E. 1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Estudio etnoecol&#243;gico
de policultivos en comunidades del municipio &#8220;El
Salvador&#8221;,
Provincia de Guant&#225;namo. Tesis en opci&#243;n al
t&#237;tulo
de Master en Agroecolog&#237;a y Agricultura Sostenible.
Universidad Agraria de La Habana (U.N.A.H.): 75 p.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rosset,
P. and M. Benjam&#237;n. 1994.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
The greening of the revolution: Cuba's experiment with
organic
agriculture. Melbourne (Australia), Ocean Press.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rovesti,
L. 1998.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; La lotta biologica a Cuba.
Informatore fitopatologico 9: 19-26.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Sacerio,
Cerelys; Maria D. Ariosa y J.L. Armas. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Efecto de Trichoderma sp en el control de enfermedades fungosas de la
papa. V Encuentro Nacional Cient&#237;fico-T&#233;cnico de
Bioplaguicidas. INISAV, Ciudad de La Habana, Cuba: 60-61.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;S&#225;nchez,
Miriam; A. Camarero y T. P&#233;rez. 1999.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Costo de producci&#243;n de los bioplaguicidas por
tecnolog&#237;as
artesanales. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;Protecci&#243;n
Vegetal 14 (1): 33-41.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Schmutterer,
R. K. and R. S. Ascher (eds). 1987.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Natural pesticides from de Neem tree and other tropical plants.
&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;Res&#250;menes de la 3&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt;
Conferencia
de Nim. Nairobi, Julio 1986.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Serrano,
D. y Marta Monzote. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Policultivos con ma&#237;z en sistemas integrados
ganader&#237;a-agricultura. Res&#250;menes, Taller Nacional
de
Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de Cultivos Alimenticios
en
Condiciones Tropicales, I.I.H. &#8220;Liliana Dimitrova&#8221;,
La
Habana, Cuba:79.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Suris,
Moraima; L. Plana; Mar&#237;a de los A. Mart&#237;nez;
Miriam
Fern&#225;ndez; Y. Hern&#225;ndez y E. Quintana. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Evaluaci&#243;n entomol&#243;gica de once sistemas de
rotaci&#243;n
de ciclo corto para la papa. Res&#250;menes II Encuentro Nacional
de Agricultura Org&#225;nica. I.C.A., La Habana, Cuba: 65.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;Trujillo,
Zoyla. 1997.&lt;/b&gt; Combate de la bibijagua (Atta insularis) con el
insecticida biol&#243;gico BIBISAV. V Encuentro Nacional
Cient&#237;fico-T&#233;cnico de Bioplaguicidas. INISAV,
Ciudad de
La Habana, Cuba: 64.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;V&#225;zquez,
L. 1995.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Efecto de siembras mixtas
sobre plagas en organop&#243;nicos. Informe interno. Instituto de
Investigaciones de Sanidad Vegetal (lNISAV), Ciudad de La Habana: 9.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;V&#225;zquez,
L.; Dinorah L&#243;pez y R. Rodr&#237;guez. 1997.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Lucha contra la mosca blanca en los huertos urbanos.
Res&#250;menes
Taller Nacional de Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de
Cultivos
Alimenticios en Condiciones Tropicales, .I.I.H. Liliana Dimitrova, La
Habana, Cuba:71.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;V&#225;zquez,
L.; E. Blanco; E. Rodr&#237;guez; P. de la Torre y E. Rijo. 1997.&lt;/b&gt;
Elementos para la conservaci&#243;n de los enemigos naturales de
Thrips palmi. Ed. CIDISAV, Ciudad de La Habana: 26p. &lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;V&#225;zquez,
L. y J.A. Castellanos. 1997.&lt;/b&gt; Desarrollo del control
biol&#243;gico
de plagas en la agricultura cubana. AgroEnfoque 91: 14-15. &lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;fr-FR&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;font face=&quot;Times New Roman, serif&quot;&gt;&lt;b&gt;V&#225;zquez,
L. y L&#233;rida Almaguel. 1997.&lt;/b&gt; Tendencia
Agroecol&#243;gica
de la Protecci&#243;n de Plantas en Cuba. 1&lt;sup&gt;era&lt;/sup&gt;
Convenci&#243;n Internacional sobre Medio Ambiente y Desarrollo.
Ciudad de La Habana, Cuba.&lt;/font&gt;&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		

	</item>
<item xml:lang="es">
		<title>Policultivos</title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article32</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article32</guid>
		<dc:date>2005-12-18T02:38:00Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>es</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>1- Instituto de Investigaciones Hort&#237;colas Liliana Dimitrova (IIHLD) 2- Instituto de Aeron&#225;utica Civil de Cuba (IACC) Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente: Xpdf Acrobat Reader Policultivos Versi&#195;&#179;n para imprimir La actual crisis econ&#243;mica que Cuba atraviesa ha llevado al rescate de tradiciones campesinas olvidadas por la implementaci&#243;n de la agricultura moderna. Dentro de estas tradiciones campesinas sobresalen el resurgi-miento de los (...)

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique16" rel="directory"&gt;Transformando el Campo Cubano&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;1- Instituto de Investigaciones Hort&#237;colas Liliana Dimitrova (IIHLD)
2- Instituto de Aeron&#225;utica Civil de Cuba (IACC)&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: rgb(249, 245, 213);&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;color: rgb(137, 45, 0);&quot;&gt;
&lt;b&gt;Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente:&lt;/b&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.foolabs.com/xpdf/download.html&quot;&gt;Xpdf&lt;/a&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.adobe.com/products/acrobat/acrrsystemreqs.html&quot;&gt;Acrobat Reader&lt;/a&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;dl class='spip_document_92 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;a href=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/CASANOVA_---policultivos.pdf&quot; title='PDF - 185.6 KB' type=&quot;application/pdf&quot;&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/prive/vignettes/pdf.png' width='52' height='52' alt='PDF - 185.6 KB' /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:120px;'&gt;&lt;strong&gt;Policultivos&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dd class='spip_doc_descriptif' style='width:120px;'&gt;Versi&#195;&#179;n para imprimir
&lt;/dd&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;p&gt;La actual crisis econ&#243;mica que Cuba atraviesa ha llevado al rescate de tradiciones campesinas olvidadas por la implementaci&#243;n de la agricultura moderna. Dentro de estas tradiciones campesinas sobresalen el resurgi-miento de los sistemas de cultivos m&#250;ltiples o policultivos, que a decir de muchos, representa la m&#225;xima expresi&#243;n de la agricultura sostenible en el tr&#243;pico.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La agricultura cubana a gran escala antes del triunfo de la Revoluci&#243;n estaba sustentada en el monocultivo de la ca&#241;a de az&#250;car, sobresaliendo el cultivo de otras especies como el tabaco, el caf&#233; y los frutos menores.
A partir de la d&#233;cada del 60 se operan grandes cambios en el campo cubano sobre la base de la concentraci&#243;n y especializaci&#243;n de la producci&#243;n, estos promueven el aumento de la productividad del trabajo y los rendimientos de los principales cultivos en la agricultura no ca&#241;era, en las diferentes formas de producci&#243;n, especialmente: Empresas estatales y Cooperativas de Producci&#243;n Agropecuaria (CPA).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Estos cambios se caracterizaron, en el orden tecnol&#243;gico, por una alta mecanizaci&#243;n de las labores agr&#237;colas, incluyendo el riego, un incremento notable del empleo de fertilizantes qu&#237;micos, que rompi&#243; el equilibrio din&#225;mico estable del suelo lo que fue disminuyendo su capacidad productiva, y un amplio uso de plaguicidas sint&#233;ticos en particular de herbicidas. A finales de la d&#233;cada del 80 se produjeron azotes severos de plagas como la polilla de la col (Plutella xylostella) en &#233;sta y la mosca blanca (Bemisia spp.) en tomate, frijol y otros cultivos de importancia econ&#243;mica, que provocaron un significativo descenso de la producci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Desde el punto de vista agron&#243;mico se enfatiz&#243; en el monocultivo como modelo productivo predominante, con la consiguiente p&#233;rdida de la biodiversidad; se aument&#243; el tama&#241;o de los campos de producci&#243;n en busca de una mayor productividad del sistema y se propici&#243; una alta especializaci&#243;n de los recursos humanos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los policultivos, pueden definirse como la producci&#243;n de dos o m&#225;s cultivos en la misma superficie durante el mismo a&#241;o; es una forma de intensificar la producci&#243;n agr&#237;cola mediante un uso m&#225;s eficiente de los factores de crecimiento, del espacio y del tiempo, y esto se puede lograr, bien sea sembrando las especies consecutivamente o en asociaci&#243;n (Leihner, 1983). Son agroecosistemas con grados variables de complejidad en el arreglo de las especies que los campesinos han seleccionado con las diferentes ventajas que se pueden recibir de estas combinaciones de cultivos (Amador y Gliessman, 1989).
En el orden agron&#243;mico, los policultivos reducen la posibilidad de que las plagas lleguen al cultivo donde producen da&#241;os, debido a que act&#250;an como barreras f&#237;sicas, adem&#225;s de que desorientan a los insectos por los cambios en el ambiente que producen el olor y color de las diferentes especies cultivadas. Por lo tanto, la velocidad de distribuci&#243;n y multiplicaci&#243;n de las plagas es menor que en condiciones de monocultivo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Hoy d&#237;a los policultivos constituyen parte del paisaje agr&#237;cola de numerosos pa&#237;ses en desarrollo. En Latinoam&#233;rica, por ejemplo, m&#225;s del 40% de la yuca (Manihot esculenta), 60% del ma&#237;z (Zea mays) y 80% de los frijoles (Phaseolus vulgaris) son obtenidos en cultivos asociados (Leihner, 1983).
Antecedentes de los policultivos en Cuba
En Cuba, los policultivos est&#225;n presentes desde la &#233;poca precolombina, adquiriendo formas concretas a principios del siglo XIX en el batey de la hacienda rural y del ingenio, en el &#8220;conuco&#8221; del negro cimarr&#243;n y en el sitio de labor, sistema que se proyect&#243; en el tiempo a trav&#233;s de la cultura campesina para manifestarse con inu-sitada fuerza en la agricultura cubana (&#193;lvarez Pinto, 1998; comunicaci&#243;n personal).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Posteriormente se ha practicado en el contexto de una agricultura de supervivencia, desarrollada por campesinos, necesitados de lograr un mayor aprovechamiento de su escasa superficie cultivable (Leyva, 1995). Tradicionalmente los productores de ca&#241;a de az&#250;car (Saccharum officinarum) intercalaban en plantaciones de fomento, cultivos de ciclo corto como frijol com&#250;n, tomate (Lycopersicon esculentum), man&#237; (Arachis hypogaea), soya (Glycine max) y otros. En el cultivo del pl&#225;tano (Musa spp.) y en los frutales perennes, la calle ancha entre las hileras era frecuentemente aprovechada para asociar diversos cultivos de ciclo corto, con lo cual se obten&#237;a una mayor producci&#243;n total y aprovechamiento de los recursos disponibles en el predio, diversidad de productos, un efecto econ&#243;mico m&#225;s favorable y menores riesgos en el sistema, ya que disminu&#237;a el peligro de plagas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Se conocen pr&#225;cticas de estos sistemas desarrollados no s&#243;lo en &#225;reas de subsistencia y en peque&#241;os predios de campesinos, sino tambi&#233;n, en importantes zonas de producci&#243;n como son los macizos monta&#241;osos de Baracoa y Mais&#237; en la regi&#243;n oriental del pa&#237;s que sustentan gran parte de la producci&#243;n nacional de caf&#233; (Coffea arabica), cacao (Theobroma cacao) y coco (Cocos nucifera) (Hern&#225;ndez, 1998). Estas &#225;reas no tuvieron una marcada influencia de la agricultura intensivista, que en otros pa&#237;ses releg&#243; variedades tradicionales de caf&#233; e implant&#243; tecnolog&#237;as de producci&#243;n &#8220;a pleno sol&#8221;, y hoy afortunadamente estos agroecosistemas presentan una aceptable biodiversidad de especies que mejoran el &#8220;h&#225;bitat&#8221; que requiere este cultivo. En los &#250;ltimos a&#241;os las limitaciones de insumos en la agricultura generada por la crisis econ&#243;mica de la d&#233;cada del 90, conocida en Cuba como Per&#237;odo Especial han favorecido que se retome el uso de los policultivos, combinando granos, hortalizas, viandas tropicales o frutales entre s&#237; o con otras especies, sobre la base de la experiencia campesina acumulada en la agricultura cubana en diferentes regiones del pa&#237;s; por lo que ha sido necesario dar respuesta de car&#225;cter cient&#237;fico a esta tradici&#243;n (Hern&#225;ndez, 1998), adapt&#225;ndose a las condiciones actuales existentes (nuevas variedades, cambios clim&#225;ticos, suelo, etc.).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En relaci&#243;n con las asociaciones de cultivos, se ha podido constatar que las formas de cultivos intercalados y en franjas son los m&#225;s usados en la agricultura cubana. Los cultivos mayormente asociados por los productores son: frijol com&#250;n, ma&#237;z, yuca, ca&#241;a de az&#250;car, boniato (Ipomoea batatas), calabaza (Cucurbita moschata), pl&#225;tano, frutales, y en huertos hort&#237;colas: lechuga (Lactuca sativa), rabanito (Raphanus sativus), cebollino (Allium fistulosum), tomate, pimiento (Capsicum annuum) y otras hortalizas (tablas 1 y 2).
Situaci&#243;n de las investigaciones
Los programas de investigaci&#243;n del pa&#237;s en general no contemplaron en las &#250;ltimas d&#233;cadas la necesidad de estudiar los sistemas policulturales. Por la importancia actual de estos sistemas de producci&#243;n, en los &#250;ltimos a&#241;os se han incrementado el n&#250;mero de investigaciones, tesis doctorales y maestr&#237;as sobre la tem&#225;tica, como una contribuci&#243;n al conocimiento te&#243;rico y al mejoramiento de las condiciones de vida en el campo cubano y de productividad de los agroecosistemas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Otro esfuerzo importante se realiza al incluir en los programas nacionales, investigaciones participativas con los productores, basadas en una real comprensi&#243;n de los sistemas agr&#237;colas y de las formas en que &#233;stos se insertan en los ambientes sociales y f&#237;sicos. De esta manera se promueven los objetivos de los agricultores hacia el rescate de las tradiciones y etnociencia campesina compatibles con las formas de producci&#243;n individual, cooperativa y estatal, haciendo un uso m&#225;s racional de los recursos disponibles.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Tabla
1.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Recursos humanos de la
Agricultura (1996)&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;TABLE WIDTH=476 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=7 CELLSPACING=0&gt; &lt;COL WIDTH=186&gt; &lt;COL WIDTH=260&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Categor&#237;a&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Cantidad&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Profesionales&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;19 390&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;T&#233;cnicos Medios&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;56 505&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Trabajadores en CCS&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;121 070&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Trabajadores en CPA&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;34 898&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Trabajadores en UBPC&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;115 522&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Trabajadores estatales&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;414 220&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Otros&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;14 796&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=186&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Total de trabajadores&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=260&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;768 401&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt;
&lt;/TABLE&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Tabla 2.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;
Actores principales de la capacitaci&#243;n agroecol&#243;gica en
Cuba&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;TABLE WIDTH=474 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=7 CELLSPACING=1&gt; &lt;COL WIDTH=456&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=456 HEIGHT=170 VALIGN=TOP&gt; &lt;UL&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Universidades&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Institutos Tecnol&#243;gicos Agropecuarios&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Centros de Investigaci&#243;n&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Escuelas de la ANAP&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Escuelas de los Ministerios de la Agricultura y del Az&#250;car&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Faros Agroecol&#243;gicos&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Agricultores, investigadores, profesores y sus unidades de producci&#243;n&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;ONG (ACAO, ANAP)&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Consejo de Iglesias&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;LI&gt;
&lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Medios masivos de difusi&#243;n&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/UL&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt;
&lt;/TABLE&gt;
&lt;p&gt;Los policultivos est&#225;n siendo estudiados con mayor &#233;nfasis en sus dise&#241;os de com-binaciones espaciales y temporales, denominadas tambi&#233;n arreglos topol&#243;gicos. M&#225;s recientemente se realizan estudios referidos a la interacci&#243;n genotipo-sistema, conservaci&#243;n del suelo, regulaci&#243;n de plagas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Las posibilidades que brindan los sistemas policulturales al productor, promueven su seguridad, la diversificaci&#243;n de cultivos, el aumento de la producci&#243;n total y la eficiencia en el aprovechamiento del suelo. Para evaluar la eficiencia biol&#243;gica de los policultivos se utiliza el IET (&#205;ndice Equivalente de la Tierra), &#233;ste representa la superficie relativa de tierra cultivada en monocultivo que se necesita para obtener la misma producci&#243;n que en la asociaci&#243;n. Se calcula de la siguiente forma: &lt;i&gt;
IET = IET(1) + IET (2) + IET (n) donde: IET= Es el IET del sistema&lt;/p&gt; &lt;p&gt;IET(1), IET(2), IET(n) = Son los IET individuales de cada cultivo que participa en la asociaci&#243;n, obtenidos a partir de la expresi&#243;n:
IET (n) = Ax / Ux donde:
Ax = Rendimiento del cultivo x en asociaci&#243;n.
Ux = Rendimiento del cultivo x en monocultivo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Si: IET &gt; 1, el policultivo es ventajoso IET = 1, es indiferente el modo de siembra IET &lt; 1, el monocultivo supera al policultivo
&lt;/i&gt;
En otras palabras, el IET indica el &#225;rea total requerida para producir la misma cantidad de cada cultivo cuando se siembran por separado. Por ejemplo, estudios emp&#237;ricos han demostrado que una hect&#225;rea de yuca y tomate sembrados juntos producen lo mismo que 1.86 ha de yuca y tomate cuando se siembran por separado.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la mayor&#237;a de las investigaciones realizadas en policultivos eval&#250;an el IET. En la tabla 3 se observa que los valores obtenidos con la aplicaci&#243;n de este &#237;ndice, sobrepasan la unidad. En aquellas combinaciones donde interviene la yuca como cultivo principal, los IET obtenidos por diferentes autores oscilan entre 1.60 y 1.98, dando la medida del papel que desempe&#241;a este cultivo de ciclo largo en la asociaci&#243;n con otros de ciclo corto. Uno de los cultivos que brinda las mayores posibilidades para el establecimiento de estos sistemas lo constituye la ca&#241;a de az&#250;car cuyas caracter&#237;sticas agron&#243;micas le permiten vivir en mutualismo con cultivos de ciclo corto como las leguminosas si dichos sistemas son manejados adecuadamente.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Investigaciones recientes han demostrado que bajo las condiciones de clima y suelo de la zona m&#225;s oriental del pa&#237;s, el uso del frijol caup&#237; (Vigna unguiculata subsp unguiculata ), el man&#237; y el girasol (Helianthus annuus, L.) al ser intercalado entre hileras de ca&#241;a de az&#250;car, mostraron IET favorables para el caup&#237; y el man&#237;, no as&#237; para el girasol, tanto en ca&#241;a planta como en reto&#241;o (Leyva, 1995).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
&lt;FONT SIZE=2&gt;Tabla 3.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Resumen del
Plan de Estudio de la Maestr&#237;a en Agroecolog&#237;a y
Agricultura Sostenible&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;TABLE WIDTH=477 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=7 CELLSPACING=0&gt; &lt;COL WIDTH=329&gt; &lt;COL WIDTH=52&gt; &lt;COL WIDTH=51&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329 HEIGHT=8 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;Cursos obligatorios&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Horas&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Cr&#233;ditos&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;H1 ALIGN=LEFT STYLE=&quot;margin-top: 0.04in; font-weight: medium&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Agroecolog&#237;a&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/H1&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=329 VALIGN=TOP&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Metodolog&#237;a de la investigaci&#243;n y la extensi&#243;n en Agricultura Sostenible&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;An&#225;lisis estad&#237;stico y dise&#241;o experimental&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;60&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;4&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Seminario taller de tesis&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;20&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Agrometeorolog&#237;a&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Suelos y su manejo agroecol&#243;gico&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;60&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;4&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Manejo agroecol&#243;gico de plagas&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;60&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;4&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Econom&#237;a y desarrollo agrario&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Sociolog&#237;a rural&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;35&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329 HEIGHT=2&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Normaci&#243;n, certificaci&#243;n y mercadeo de productos org&#225;nicos&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;35&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Proyectos Agropecuarios&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;35&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Agroforester&#237;a y protecci&#243;n de la naturaleza&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Cultivos en sistemas tropicales&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Producci&#243;n animal en sistemas sostenibles&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Seminario taller de tesis II&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;15&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Opcionales, menci&#243;n general&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Horas&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Cr&#233;ditos&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Medicina veterinaria tradicional y acupuntura&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Pastoreo racional&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329 HEIGHT=7&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Producci&#243;n de medios biol&#243;gicos de control de plagas&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;60&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;4&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Mecanizaci&#243;n en la agricultura sostenible&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Ecolog&#237;a general&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;I&gt;Malezas y su control&lt;/I&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Desarrollo rural y producci&#243;n cooperativa&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Publicaciones&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;BR&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1 c/una&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=329&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Defensa de Tesis&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=52&gt; &lt;p&gt;&lt;BR&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=51&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt;
&lt;/TABLE&gt;
&lt;p&gt;La utilizaci&#243;n de cultivos intercalados como el frijol negro y la soya entre las hileras de la ca&#241;a de az&#250;car, ha demostrando que resulta una variante econ&#243;micamente factible.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Adem&#225;s del IET, algunos autores consideran importante analizar otros indicadores que contribuyan a medir la eficiencia energ&#233;tica (mj/ha), la producci&#243;n total de prote&#237;nas (kg./ha) y la rentabilidad (%), entre otros. Los resultados reportados por Quintero (1999) indican los beneficios que pueden derivarse de estos an&#225;lisis y su contribuci&#243;n a la toma de decisi&#243;n para la adopci&#243;n de un sistema policultural dado (tablas 4, 5 y 6).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
&lt;SPAN STYLE=&quot;font-style: normal&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;&lt;B&gt;Tabla 4.&lt;/B&gt;
An&#225;lisis comparativo de la aplicaci&#243;n de la agricultura
sostenible. Las tec-nolog&#237;as de avanzada y los preceptos de
las t&#233;cnicas alternativas en los IPA (Santa Cruz y Mayar&#237;,
1997, modificado).&lt;/FONT&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;TABLE WIDTH=476 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=7 CELLSPACING=0 RULES=COLS&gt; &lt;COL WIDTH=41&gt; &lt;COL WIDTH=0&gt; &lt;COL WIDTH=39&gt; &lt;COL WIDTH=56&gt; &lt;COL WIDTH=48&gt; &lt;COL WIDTH=0&gt; &lt;COL WIDTH=54&gt; &lt;COL WIDTH=67&gt; &lt;COL WIDTH=60&gt; &lt;COL WIDTH=0&gt; &lt;TBODY&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD ROWSPAN=2 WIDTH=41 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Curso&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;escolar&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD ROWSPAN=2 COLSPAN=2 WIDTH=47 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Centros (IPA)&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=7 WIDTH=345 VALIGN=TOP BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Tecnolog&#237;as alternativas&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;/TBODY&gt; &lt;TBODY&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=56 VALIGN=TOP BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Fertili-zantes org&#225;nicos&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=48 VALIGN=TOP BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Lombri-&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;cultura&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=56 VALIGN=TOP BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Compost&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=67 VALIGN=TOP BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Control biol&#243;gico L/C&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=61 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Medicina verde*&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;/TBODY&gt; &lt;TBODY&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=49&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1992-93&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=39&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;154&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=56&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=50&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;42&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=54&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;43&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=67&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;11/30&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=60&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=0&gt; &lt;p&gt;&lt;BR&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=49&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1993-94&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=39&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;164&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=56&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=50&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;100&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=54&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;105&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=67&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;20/25&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=60&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;10&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=0&gt; &lt;p&gt;&lt;BR&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=49&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1994-95&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=39&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;163&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=56&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=50&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;105&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=54&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;107&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=67&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;30/35&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=60&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;14&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=0&gt; &lt;p&gt;&lt;BR&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=49&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1995-96&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=39&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;150&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=56&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=50&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;107&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=54&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;110&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=67&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;38/45&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=60&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;76&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=0&gt; &lt;p&gt;&lt;BR&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=49&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1996-97&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=39&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;143&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=56&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;3&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=50&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;112&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=54&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;112&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=67&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;52/50&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=60&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;102&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=0&gt; &lt;p&gt;&lt;BR&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;/TBODY&gt;
&lt;/TABLE&gt;
&lt;p&gt;&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#000000&quot;&gt;Abono
org&#225;nico: 560 m&lt;SUP&gt;2 &lt;/SUP&gt; lombricultura y 9580 m&lt;SUP&gt;2 &lt;/SUP&gt;
compost &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/SPAN&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#000000&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;L
= Laboratorio, C = Campo&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#000000&quot;&gt;Nota:&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;
Todos tienen como promedio 30 especies medicinales que utilizan de
forma directa seg&#250;n indicaciones del MINSAP&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT SIZE=2&gt;Tabla
5.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Producci&#243;n total de
prote&#237;nas (kg / ha), Quintero (1999)&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;TABLE WIDTH=477 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=5 CELLSPACING=0&gt; &lt;COL WIDTH=112&gt; &lt;COL WIDTH=38&gt; &lt;COL WIDTH=38&gt; &lt;COL WIDTH=26&gt; &lt;COL WIDTH=2&gt; &lt;COL WIDTH=38&gt; &lt;COL WIDTH=38&gt; &lt;COL WIDTH=104&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD ROWSPAN=3 WIDTH=112 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Especies&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1 + 2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=6 WIDTH=230 HEIGHT=3 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Producci&#243;n de prote&#237;na&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD ROWSPAN=3 WIDTH=104 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=1 STYLE=&quot;font-size: 8pt&quot;&gt;Diferencias con el monocultivo principal&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD COLSPAN=3 WIDTH=122 HEIGHT=4 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;En policultivo&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=3 WIDTH=98 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;En monocultivo&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=38 HEIGHT=6 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=38 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Total&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;1&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;2&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=112&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Boniato + ma&#237;z&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;270 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;180&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;450&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;243 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;315&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=104&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;207&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=112 HEIGHT=9&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Boniato+ calabaza &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;261 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;4&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;265&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;293 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;20&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=104&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;(28)&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=112&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Frijol + ma&#237;z&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;132 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;79&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;211&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;132 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;207&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=104&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;79&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=112&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Yuca + ma&#237;z&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;161 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;207&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;368&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;170 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;252&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=104&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;198&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=112&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Yuca + tomate &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;117 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;212&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;329&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;170 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;203&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=104&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;159&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=112&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Lechuga + ma&#237;z&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;149 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;189&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD COLSPAN=2 WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;338&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;174 &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=38&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;234&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=104&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;164&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt;
&lt;/TABLE&gt;
&lt;H3 CLASS=&quot;western&quot; STYLE=&quot;margin-top: 0.11in; margin-bottom: 0.08in&quot;&gt;
&lt;BR&gt;&lt;BR&gt;
&lt;/H3&gt;
&lt;H3 CLASS=&quot;western&quot; STYLE=&quot;margin-top: 0.11in; margin-bottom: 0.08in; font-style: normal&quot;&gt;
&lt;FONT SIZE=2&gt;&lt;B&gt;Tabla 6.&lt;/B&gt; Valores de la rentabilidad (%),
Quintero (1999)&lt;/FONT&gt;&lt;/H3&gt;
&lt;CENTER&gt; &lt;TABLE WIDTH=475 BORDER=1 BORDERCOLOR=&quot;#000000&quot; CELLPADDING=5 CELLSPACING=0&gt; &lt;COL WIDTH=202&gt; &lt;COL WIDTH=111&gt; &lt;COL WIDTH=130&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=202 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Especies&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=111 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Rentabilidad(%)&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=130 BGCOLOR=&quot;#000000&quot;&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Diferencias con el&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;FONT COLOR=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;monocultivo principal&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=202&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Boniato + calabaza &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=111&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;296&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=130&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;(7)&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=202&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Boniato monocultivo &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=111&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;303&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=130&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;-&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=202&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Frijol + ma&#237;z &lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=111&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;409&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=130&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;44&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=202&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Frijol monocultivo&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=111&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;365&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=130&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;-&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=202&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Lechuga + ma&#237;z&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=111&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;220&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=130&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;101&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR VALIGN=TOP&gt; &lt;TD WIDTH=202&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Lechuga monocultivo&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=111&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;119&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;TD WIDTH=130&gt; &lt;p&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich BT, Times, sans-serif&quot;&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;-&lt;/FONT&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/p&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;/TABLE&gt;
&lt;/CENTER&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Los policultivos como elemento del manejo de plagas&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Resultados de investigaciones y observaciones de productores, evidencian la in-fluencia de diferentes sistemas policulturales en la disminuci&#243;n de malezas y la regulaci&#243;n de plagas. Las ventajas que brindan los policultivos en relaci&#243;n con el control de malezas han sido se&#241;aladas en Cuba en asociaciones de varios cultivos principales, entre ellos figura la yuca (Hern&#225;ndez, 1998 y Mojena, 1998). El primero combin&#243; tres genotipos de yuca con tres de frijol de diferentes h&#225;bitos de crecimiento y observ&#243; una reducci&#243;n de malezas hasta de un 70% en este sistema, cuando se combinaron clones de yuca con variedades de frijol de h&#225;bito de crecimiento indeterminados (figura 1).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En cuanto a la regulaci&#243;n de plagas, Quintero (1995b) y Quintero et al. (1997) re-portan que la asociaci&#243;n de boniato + ma&#237;z, disminuy&#243; los da&#241;os por tetu&#225;n, que constituye la principal causa de p&#233;rdidas en los rendimientos del boniato en Cuba y otros pa&#237;ses productores. El fen&#243;meno se puede explicar por el hecho de que las ra&#237;ces del ma&#237;z segregan sustancias azucaradas, que propician una gran actividad de las hormigas alrededor de las ra&#237;ces del ma&#237;z en policultivo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La hormiga leona (Pheidole megacephala) es considerada un efectivo control biol&#243;gico del tetu&#225;n del boniato, por lo que Vandermeer (1995), al comentar este resultado, afirma que este depredador es el agente de una facilitaci&#243;n del policultivo boniato + ma&#237;z, o que el cultivo principal boniato, est&#225; facilitado por el cultivo asociado. La citada asociaci&#243;n est&#225; generalizada en el municipio de San Antonio de los Ba&#241;os, provincia de La Habana, a trav&#233;s del Proyecto SANE (Sustainable Agriculture Networking and Extension) que propicia el establecimiento de Faros Agroecol&#243;gicos en diferentes localidades del pa&#237;s (Treto et al., 1997) y se difunde actualmente en otras zonas productoras cubanas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En el policultivo ma&#237;z + frijol com&#250;n se ha observado disminuci&#243;n de los &#237;ndices de da&#241;os por Spodoptera en el cultivo del ma&#237;z. Debido al r&#225;pido cubrimiento del suelo que genera el frijol, al insecto se le dificulta la realizaci&#243;n del estado pupal que com&#250;nmente realiza sobre suelos descubiertos. Otra combinaci&#243;n de cultivos exitosa ha sido zanahoria (Daucus carota)/col (Brassica oleracea): los efectos repelentes de la zanahoria provocan una reducci&#243;n sustancial de los da&#241;os causados por la polilla de la col (Plutela xilostella) (Santos, comunicaci&#243;n personal, 1995). La asociaci&#243;n de col, sorgo (Sorghum bicolor) y ajonjol&#237; (Sesamum indicum) fue evaluada para el control de la palomilla en la provincia de Villa Clara como parte de un sistema integral de manejo de plagas. El sorgo y el ajonjol&#237; fueron plantados como barreras vivas cada varios surcos de col. Algunas investigaciones en este sentido han mos-trado una asociaci&#243;n de enemigos naturales y disminuci&#243;n sustancial de la polilla de la col y de pulgones (G&#243;mez Sousa, comunicaci&#243;n personal, 1999).
Afortunadamente el nivel de conocimiento de la Agroecolog&#237;a en el pa&#237;s se ha ido elevando a&#241;o tras a&#241;o y hoy d&#237;a se aplican muchos principios agroecol&#243;gicos que contribuyen al aumento de la biodiversidad al nivel de finca o predio de producci&#243;n. Los policultivos constituyen una &#250;til herramienta dentro de las pr&#225;cticas de manejos culturales que favorecen las estrategias del Manejo Integrado de Cultivo, en especies tan sensibles como el tomate y la papa (Solanum tuberosum). Tal es el caso de la estrategia para el control del complejo mosca blanca-geminivirus en el cultivo del tomate, mediante el empleo de barreras de ma&#237;z en el exterior y en el interior de los semilleros y campos de producci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Se han comprobado las bondades del ma&#237;z como cultivo barrera, sembrado densamente 35-40 d&#237;as antes de la siembra del semillero o el trasplante del tomate, ya que atrae una rica fauna auxiliar al predio, report&#225;ndose la presencia de Orius, Chrysopa y otros ene-migos naturales (P&#233;rez, 1997; V&#225;zquez, et al., 1997 y Pi&#241;&#243;n, 1998).
Se han realizado investigaciones relacionadas con los beneficios que presentan los policultivos al modificar el ambiente f&#237;sico del agroecosistema. El ma&#237;z intercalado en franjas favoreci&#243; el comportamiento del tomate cultivado en per&#237;odos de estr&#233;s ambiental (temprano y tard&#237;o), mejorando su fructificaci&#243;n, rendimiento y sus componentes. El ma&#237;z establecido en hileras dobles, 40-45 d&#237;as antes del trasplante, cada cierto n&#250;mero de hileras de tomate - en dependencia de la distancia de plantaci&#243;n - result&#243; un buen cultivo protector de esta Solan&#225;cea. Los rendimientos se incrementaron en la variante asociada comparada con el tomate en monocultivo (Pino, 1997).
La inclusi&#243;n de leguminosas en las asociaciones demuestra los beneficios po-tenciales de estos sistemas policulturales. Al asociar ma&#237;z-canavalia (Canavalia ensiformis) se favoreci&#243; al cultivo principal asociado, la fertilidad del suelo y el control de malezas (Treto et al., 1997; Garc&#237;a, 1998, comunicaci&#243;n personal). Resul-tados similares se observaron en el policultivo ma&#237;z-frijol de terciopelo (Mucuna pruriens) (Guzm&#225;n, comunicaci&#243;n personal, 1995).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los resultados de observaciones realizadas en fincas de campesinos privados, han demostrado que adem&#225;s de las leguminosas, se pueden producir bajo esta t&#233;cnica cucurbit&#225;ceas, ali&#225;ceas, solan&#225;ceas e incluso gram&#237;neas como el ma&#237;z y el arroz (Oryza sativa).El papel de los sistemas policulturales resultar&#237;a de gran inter&#233;s para el establecimiento de agroecosistemas de agricultura sostenible, como componente para lograr una mayor estabilidad de los rendimientos y la seguridad alimentaria de los productores.&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;TABLE WIDTH=476 BORDER=0 CELLPADDING=5 CELLSPACING=0 STYLE=&quot;page-break-before: always&quot;&gt; &lt;COL WIDTH=466&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in; margin-bottom: 0.06in&quot;&gt; &lt;FONT FACE=&quot;Zurich UBlkEx BT, Times, sans-serif&quot;&gt;Referencias&lt;/FONT&gt;&lt;/H4&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Amador, M, F. y S, R. Gleissman, 1989.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; An ecological approach to reduce extention impacts through the use of intercropping. In Agroecology. Ecological Studies 78. University of California, Santa Cruz:146-159.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Caraza, Rosario; Consuelo Huerres y C. Pereira, 1996.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Sistemas de rotaci&#243;n y asociaci&#243;n de cultivos para primavera verano en organop&#243;nicos. Agricultura Org&#225;nica 2 (3): 14-16.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Casanova, A., 1995.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Experiencia en la producci&#243;n de hortalizas en condiciones de organop&#243;nicos. Memoria Taller. FAO. La Habana, p. 68-74.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Casanova, A. y J. R. Sav&#243;n, 1995.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Producci&#243;n biointensiva de hortalizas. Revista Agricultura Org&#225;nica. 1 (3): 13-16.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Hern&#225;ndez, A., 1998.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Evaluaci&#243;n de genotipos de yuca (Manihot esculenta Crantz) y frijol (Phaseolus vulgaris L.) en un sistema policultural. Tesis de Master en Agroecolog&#237;a y Agricultura Sostenible. Instituto Superior de Ciencias Agropecuarias de La Habana, Centro de Estudios de Agroecolog&#237;a y Agricultura Sostenible:65 pp.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Hern&#225;ndez, A.; R. Ramos y J. S&#225;nchez, 1996.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Asociaci&#243;n de yuca con frijol como una v&#237;a para aumentar el uso eficiente de la tierra. En INCA. X Seminario Cient&#237;fico.&#8212; San Jos&#233; de las Lajas: INCA. &#8212; p. 59.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Hern&#225;ndez, A.; R. Ramos y J. S&#225;nchez, 1997.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Posibilidades de la yuca en asociaci&#243;n con otros cultivos. En III Encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica.&#8212; Villa Clara: (s.n.) &#8212; p. 36.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Leihner, D. 1983.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Yuca en cultivos asociados. Manejo y evaluaci&#243;n.&#8212; Cali, Colombia: CIAT &#8212;.80p.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Leyva, A., 1995.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Sistemas de cultivos m&#250;ltiples en ca&#241;a de az&#250;car. &lt;U&gt;En&lt;/U&gt; MINAG-IIHLD-ACAO. Y. Curso Taller &#8220;Sistemas de cultivos m&#250;ltiples&#8221;. &#8212; La Habana: (s.n.)&#8212; p. 9-12.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Mojena, M, 1998.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Arreglos espaciales y cultivos asociados en yuca (Manihot esculenta Crantz). Modificaciones en algunas variables del agroecosistema y su influencia en los rendimientos totales. En : Resumen. Tesis en opci&#243;n al grado cient&#237;fico de Doctor en Ciencias Agr&#237;colas.&#8212;Universidad Agraria de La Habana.&#8212;La Habana &#8212;30 p.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Mojena, M.; M. P. Bertol&#237;; P. Marrero y M. D. Ortega, 1996.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Asociaciones de cultivos con yuca (Manihot esculenta Crantz), una forma de aprovechar el espacio disponible En INCA. X Seminario Cient&#237;fico.&#8212; San Jos&#233; de las Lajas: INCA&#8212; p. 59&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;P&#233;rez, L.A. 1997.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Regulaci&#243;n biotica de fitofagos en sistemas integrados de agricultura-ganader&#237;a (Tesis en opci&#243;n al titulo de Master en Agroecolog&#237;a y Agricultura Sostenible) UNAH: 87 pp. La Habana, Cuba.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Pino, Mar&#237;a de Los Angeles, 1997.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Informe de etapa. Proyecto Nacional Ministerio de Ciencia Tecnolog&#237;a y Medio Ambiente (CITMA) 002 00 105. IIHLD. La Habana.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Pi&#241;&#243;n, Mait&#233;, 1998.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Comparaci&#243;n de sistemas para la producci&#243;n de pl&#225;ntulas de tomate frente al complejo mosca blanca &#8211; geminivirus. Tesis en opci&#243;n al t&#237;tulo de Master en Agroecolog&#237;a y Agricultura Sostenible ISCAH- La Habana-62pp&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Quintero, P. L., 1995a.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; En la isla, &#161;La agricultura org&#225;nica va! Hoja a Hoja del MAELA 5 (9): 5-7.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Quintero, P. L., 1995b.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Uso de los policultivos en &#225;reas de producci&#243;n agr&#237;cola. &lt;U&gt;En&lt;/U&gt; MINAG-IIHLD- ACAO. I Curso Taller Sistemas de cultivos m&#250;ltiples. &#8212; La Habana: (s.n.) &#8212; p.18-21. (b)&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Quintero, P.L 1998.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Evaluaci&#243;n de asociaciones de cultivos en la provincia La Habana. Informe T&#233;cnico. Cooperativa de Producci&#243;n Agropecuaria Gilberto Le&#243;n (in&#233;dito). &lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt; &lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Quintero, P. L., 1999.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Evaluaci&#243;n de algunas asociaciones de cultivos en la Cooperativa Gilberto Le&#243;n de la provincia La Habana. Tesis en opci&#243;n al t&#237;tulo de Master en Agroecolog&#237;a y Agricultura Sostenible. Universidad Agraria de La Habana. CEAS. La Habana. Cuba. 82 pp.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Quintero, P. L.; A. Hern&#225;ndez; Nilda P&#233;rez y A. Casanova, 1997.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Influencia de la asociaci&#243;n boniato-ma&#237;z para el control biol&#243;gico del tetu&#225;n (Cylas formicarius F.) En IIHLD. Taller Nacional Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de Cultivos Alimenticios en Condiciones Tropicales. Res&#250;menes.&#8212; La Habana: (s.n.)&#8212; p. 8-9.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Treto, Eolia; Nilda P&#233;rez; O. Fundora; A. Casanova; Lidia Angarica y F. Funes, 1997. &lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt;Algunos resultados del proyecto SANE-Cuba (1995-1997) En: III Encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica. Universidad de Las Villas.Cuba: p5-81.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;Vandermeer, J., 1995.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Los policultivos. La teor&#237;a y evidencia de su facilitaci&#243;n. Departament of Biology University of Michigan Ann Arbor, Michigan 48109, EUA. &lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt; &lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt; &lt;TR&gt; &lt;TD WIDTH=466 VALIGN=TOP&gt; &lt;H4 LANG=&quot;es-ES&quot; CLASS=&quot;western&quot; ALIGN=JUSTIFY STYLE=&quot;margin-left: -0.05in&quot;&gt; &lt;I&gt;&lt;FONT SIZE=2 STYLE=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;V&#225;zquez, L; D. L&#243;pez y R. Rodr&#237;guez. 1997.&lt;SPAN STYLE=&quot;font-weight: medium&quot;&gt; Lucha contra las moscas blancas en los huertos urbanos. En: Res&#250;menes del Taller Nacional Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de Cultivos Alimenticios en Condicio-nes Tropicales. IIH &#8220;Liliana Dimitorva&#8221;, La Habana, Cuba: 71 pp.&lt;/SPAN&gt;&lt;/FONT&gt;&lt;/I&gt;&lt;/H4&gt; &lt;/TD&gt; &lt;/TR&gt;
&lt;/TABLE&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		

	</item>
<item xml:lang="es">
		<title>Avances en el manejo de los suelos y la nutrici&#243;n org&#225;nica</title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article29</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article29</guid>
		<dc:date>2005-12-18T02:02:19Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>es</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>1- Instituto Nacional de Ciencias Agr&#237;colas (INCA) 2- Instituto Nacional de Investigaciones Fundamentales en Agricultura Tropical (INIFAT) 3- Universidad Agraria de La Habana (UNAH) Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente: Xpdf Acrobat Reader Avances en el manejo de los suelos y la nutrici&#195;&#179;n org&#195;&#161;nica Versi&#195;&#179;n para imprimir En Cuba se pueden delimitar cinco per&#237;odos hist&#243;ricos que han tenido diferente connotaci&#243;n en el manejo y (...)

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique16" rel="directory"&gt;Transformando el Campo Cubano&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;1- Instituto Nacional de Ciencias Agr&#237;colas (INCA)
2- Instituto Nacional de Investigaciones Fundamentales en Agricultura Tropical (INIFAT)
3- Universidad Agraria de La Habana (UNAH)&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: rgb(249, 245, 213);&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;color: rgb(137, 45, 0);&quot;&gt;
&lt;b&gt;Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente:&lt;/b&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.foolabs.com/xpdf/download.html&quot;&gt;Xpdf&lt;/a&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.adobe.com/products/acrobat/acrrsystemreqs.html&quot;&gt;Acrobat Reader&lt;/a&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;dl class='spip_document_90 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;a href=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/EOLIA---Avances_en_el_manejo_de_los_suelos_y_la_nutricion_organica.pdf&quot; title='PDF - 282.4 KB' type=&quot;application/pdf&quot;&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/prive/vignettes/pdf.png' width='52' height='52' alt='PDF - 282.4 KB' /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:120px;'&gt;&lt;strong&gt;Avances en el manejo de los suelos y la nutrici&#195;&#179;n org&#195;&#161;nica&lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dd class='spip_doc_descriptif' style='width:120px;'&gt;Versi&#195;&#179;n para imprimir
&lt;/dd&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;p&gt;En Cuba se pueden delimitar cinco per&#237;odos hist&#243;ricos que han tenido diferente connotaci&#243;n en el manejo y conservaci&#243;n de sus suelos (tabla 1).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 1.&lt;/b&gt;
Per&#237;odos hist&#243;ricos y su
influencia en la conservaci&#243;n o la degradaci&#243;n de
los
suelos en Cuba&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;col width=&quot;163&quot;&gt; &lt;col width=&quot;78&quot;&gt; &lt;col width=&quot;183&quot;&gt;&lt;/p&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt;
&lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Per&#237;odo&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;No. de
a&#241;os&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;183&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Caracter&#237;sticas&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Precolonial, antes
de 1492&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;-&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;183&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Suelos
v&#237;rgenes, cubiertos de bosques, comunidades
ind&#237;ge-nas primitivas en equilibrio con la naturaleza.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Colonia de Espa&#241;a 1492-1902&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;410&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;183&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Suelos
v&#237;rgenes, inicio de la agri-cultura comercial, inicio de la
degradaci&#243;n, alguna conserva-ci&#243;n, prevalecen
peque&#241;a y mediana propiedad.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Neocolonia
norteamericana 1902-1958&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;56&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;183&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fuerte
degradaci&#243;n muy poca conservaci&#243;n prevalece
grandes latifundios con monocultivo.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Socialista (antes
del derrumbe del campo socialista del Este de Europa) 1961-1989&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;28&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;183&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Inicio y desarrollo
de medidas de conservaci&#243;n. Prevalecen grandes empresas
estatales con altos insumos. Contin&#250;a
degra-daci&#243;n con menor intensidad.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Socialista
(despu&#233;s del derrumbe del campo socialista del Este de
Europa) 1990-2000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;183&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gran incremento de
medidas de protecci&#243;n y control de la
degra-daci&#243;n prevalecen la peque&#241;a y mediana
propiedad con bajos insumos.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Antes de 1492 Cuba estaba cubierta de bosques, los suelos eran v&#237;rgenes y las comunidades ind&#237;genas viv&#237;an en equilibrio con la naturaleza. A partir de 1492 hubo un per&#237;odo largo de cuatro siglos como colonia de Espa&#241;a donde comienza a desarrollarse la agricultura; fundamentalmente la ca&#241;a de az&#250;car (&lt;i&gt;Saccharum officinarum&lt;/i&gt;) y el caf&#233; (&lt;i&gt;Coffea arabica&lt;/i&gt;). Se inicia la tala de los bosques, la quema de los residuos y la degradaci&#243;n de los suelos hace su aparici&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Despu&#233;s le sucede un per&#237;odo relativamente breve de cincuenta y siete a&#241;os donde Cuba pasa a ser neocolonia norteamericana. Este per&#237;odo fue decisivo en la depau-peraci&#243;n acelerada de los suelos por varias razones. Si en cuatro siglos de coloni-zaci&#243;n espa&#241;ola hab&#237;an desaparecido la mitad de nuestros bosques, en apenas cincuenta a&#241;os s&#243;lo quedaba en pie el 14% de la cubierta forestal (figura 1). Para agravar esta situaci&#243;n surgen los grandes latifundios dedicados la mayor&#237;a al cultivo de la ca&#241;a de az&#250;car. Se entroniza as&#237; el monocultivo y su acci&#243;n degradante del suelo y del pa&#237;s. Por otra parte, en esta etapa no existi&#243; la voluntad pol&#237;tica para preocuparse y ocuparse por frenar estos fen&#243;menos negativos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;span class='spip_document_57 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L500xH261/1-9-2a2db.jpg' width='500' height='261' alt=&quot;&quot; style='height:261px;width:500px;' /&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A continuaci&#243;n de este per&#237;odo se inicia otro de casi treinta a&#241;os de grandes cambios decisivos para toda la vida del pa&#237;s, el per&#237;odo de la revoluci&#243;n socialista; con cooperaci&#243;n econ&#243;mica del campo socialista del este de Europa. Si bien en esta etapa contin&#250;a la degradaci&#243;n de los suelos, se comenz&#243; el estudio de estos fen&#243;menos y la implementaci&#243;n de medidas de conservaci&#243;n como el control de la tala indiscriminada de los bosques as&#237; como el inicio y desarrollo de la refores-taci&#243;n organizada, entre otras. Esto logr&#243; frenar la deforestaci&#243;n y comenzar a recuperar la cubierta forestal perdida (figura 1).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los grandes latifundios se nacionalizaron y se crearon las grandes empresas estatales socialistas. Estas, como modelo de desarrollo &#8220;moderno&#8221; tuvieron como caracte-r&#237;stica la utilizaci&#243;n de gran cantidad de maquinaria agr&#237;cola pesada, equipos de riego, alta aplicaci&#243;n de productos qu&#237;micos, persistencia del monocultivo y otras pr&#225;cticas degradantes.
Por otra parte sin embargo, se fundaron y desarrollaron institutos de investigaci&#243;n que se dedicaron al estudio de los suelos y de medidas para su recuperaci&#243;n. Tambi&#233;n el Ministerio de la Agricultura (MINAG) cre&#243; la Direcci&#243;n General de Suelos y Fertilizantes (DGSF) con la misi&#243;n de implementar su cuidado y conservaci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El quinto per&#237;odo hist&#243;rico comenz&#243; en el a&#241;o 1990, cuando Cuba sigue siendo socialista, pero tiene que enfrentar una severa crisis econ&#243;mica producto del derrumbe del campo socialista del Este de Europa, adem&#225;s de continuar sometida a un bloqueo econ&#243;mico por parte de los Estados Unidos de Am&#233;rica de casi 40 a&#241;os.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El surgimiento de &#233;sta crisis y acontecimientos mundiales como la toma de conciencia de los graves problemas ecol&#243;gicos que el hombre ha creado con su proceder, han cambiado profundamente la estructura y el modo de acci&#243;n de la agricultura cubana.
Las grandes empresas estatales se dividieron, en su mayor&#237;a, en peque&#241;as o medianas cooperativas, se desarroll&#243; a gran escala la agricultura en la periferia de las ciudades, todo esto con m&#233;todos de bajos insumos, uso de materia org&#225;nica, tracci&#243;n animal, rotaci&#243;n de cultivos, policultivos y otras pr&#225;cticas que ayudan a la conservaci&#243;n del suelo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Por otra parte se cre&#243; el Ministerio de Ciencia, Tecnolog&#237;a y Medio Ambiente (CITMA) que ha impulsado leyes y programas para la protecci&#243;n del suelo y el medio ambiente en general. Entre otras se promulg&#243; la Ley 81 del Medio Ambiente, el Programa y la Estrategia Nacional Ambiental. Recientemente se discuti&#243; el Programa de Acci&#243;n Nacional de Lucha contra la Desertificaci&#243;n y la Sequ&#237;a. Entre otros este programa ha comenzado el trabajo en todas las cuencas hidrogr&#225;ficas del pa&#237;s, con un estilo integrador y multidisciplinario. Existe adem&#225;s un programa nacio-nal de Desarrollo Integral de la Monta&#241;a el cual contempla la protecci&#243;n del suelo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;De los estudios efectuados se conoce que el catorce por ciento del territorio nacional est&#225; afectado por la desertizaci&#243;n (CITMA, 1998) y en la actualidad a&#250;n gran can-tidad de suelos est&#225;n afectados por diferentes procesos degradativos (tabla 2).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 2.&lt;/b&gt; Superficie de
suelos en Cuba afectada
por procesos degradativos (MINAG, 1996, citado por CITMA, 1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;181&quot;&gt; &lt;col width=&quot;116&quot;&gt; &lt;col width=&quot;126&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Proceso
degradativo&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Superficie afectada (millones de ha)&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Porcentaje de la superficie
agr&#237;cola&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Salinidad y sodicidad&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;14.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Erosi&#243;n (fuerte a media)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;43.3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mal drenaje &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;40.3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mal drenaje interno&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;26.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Baja fertilidad&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;44.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Compactaci&#243;n elevada&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;23.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Alta acidez&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;24.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Muy baja materia org&#225;nica&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;31.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Baja retenci&#243;n de humedad&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;37.3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;181&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Alta pedregocidad y rococidad &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;126&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.47in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;11.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Los problemas econ&#243;micos y ecol&#243;gicos que han estado afectando al pa&#237;s nos llevaron a dar pasos acelerados para la implementaci&#243;n pr&#225;ctica de los resultados obtenidos hasta este momento con relaci&#243;n al uso de alternativas, destac&#225;ndose la utilizaci&#243;n de los residuos de la agroindustria azucarera, los biofertilizantes, la producci&#243;n y utilizaci&#243;n de humus de lombriz, compost y biotierras, as&#237; como se retomaron las investigaciones y el uso de los abonos verdes entre otros.
En este documento se resumen algunos de los resultados obtenidos por diferentes instituciones cient&#237;ficas en el uso de estas alternativas as&#237; como las experiencias de su introducci&#243;n en la pr&#225;ctica productiva cubana.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Utilizaci&#243;n de los residuos de la agroindustria azucarera como abonos org&#225;nicos&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Uno de los residuos de la industria azucarera m&#225;s investigado y utilizado en Cuba como abono org&#225;nico es la cachaza (torta de filtro). Existen informes de su utilizaci&#243;n, sobre todo en el cultivo de la ca&#241;a de az&#250;car, desde el a&#241;o 1917 hasta la fecha. Este abono tambi&#233;n ha dado buenos resultados en otros cultivos. Posee un alto valor fertilizante, destac&#225;ndose por el elevado contenido de f&#243;sforo, calcio, nitr&#243;geno y en menos proporci&#243;n de potasio. Por lo general contiene m&#225;s del cincuenta por ciento de materia org&#225;nica.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La disponibilidad de la cachaza estar&#225; en dependencia de la ca&#241;a que se muela, constituyendo del 3 al 4% del peso de &#233;sta. En la ca&#241;a puede sustituir todo el fertilizante qu&#237;mico (tabla 3) durante tres a&#241;os en suelos arenosos y en suelos arcillosos sil&#237;cicos como promedio hasta cinco a&#241;os cuando se emplean dosis de 120 a 160 t/ha y 180 a 240 t/ha respectivamente; se puede reducir la dosis en 1/3 - 1/4 si se aplica localizado. Cuando se aplic&#243; cachaza, los rendimientos aumentaron como promedio entre 10-20 t/ha/a&#241;o en comparaci&#243;n con el tratamiento donde solo se aplicaron fertilizantes minerales (Arzola et al., 1990).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 3.&lt;/b&gt; Potencial de
cachaza expresado como
fertilizante en Cuba con una zafra de ocho millones de toneladas de
az&#250;car (Arzola et al., 1990)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;91&quot;&gt; &lt;col width=&quot;79&quot;&gt; &lt;col width=&quot;135&quot;&gt; &lt;col width=&quot;107&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;91&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Nutrientes&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;79&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;t&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;135&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Fertilizante&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;107&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;t&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;91&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;79&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;19 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;135&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Urea&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;107&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.35in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;41 300&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;91&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;P (P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;79&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;23 250&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;135&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Superfosfato simple&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;107&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.35in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;119 230&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;91&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;K (K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;79&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5 200&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;135&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;KCl&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;107&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.35in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;8 750&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;91&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ca (CaO)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;79&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;44 250&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;135&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;107&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.35in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;83 500&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;En pi&#241;a (&lt;i&gt;Ananas comosus&lt;/i&gt;)result&#243; ser superior a la gallinaza, la turba o el bagacillo, obteni&#233;ndose buenos resultados con dosis de 80 t/ha que permite sustituir todo el fertilizante mineral fosforado, 90% del nitr&#243;geno y 40% del potasio (Treto et al., 1992). En &#225;rboles j&#243;venes de c&#237;tricos logr&#243; cubrir durante cuatro a&#241;os el 70% de las necesidades nutricionales, duplicando la producci&#243;n de los tratamientos sin fertilizaci&#243;n. Adem&#225;s, en viveros, cuando se utiliz&#243; como patr&#243;n el naranjo agrio (&lt;i&gt;Citrus aurantium&lt;/i&gt;) se obtuvieron resultados satisfactorios con una mezcla de 50% de suelo ferral&#237;tico rojo y 50% de cachaza sin necesidad de aplicar fertilizante mineral, adelantando el crecimiento en 30 d&#237;as con respecto a los que crecieron en suelo solo. Se han informado resultados muy positivos en otros cultivos como caf&#233;, pl&#225;tano (Musa spp.), hortalizas, arroz (&lt;i&gt;Oryza sativa&lt;/i&gt;), as&#237; como vegetales en organop&#243;nicos (Pe&#241;a et al., 1995).
Se ha propuesto el uso de los diversos residuos de los centros de acopio de ca&#241;a con los que se puede elaborar compost de buena calidad. En la tabla 4 se muestra la composici&#243;n promedio de los residuos del centro de acopio &quot;La Paulina&quot; del Complejo Agroindustrial (CAI) &#8220;Abraham Lincoln&#8221; de la provincia La Habana (Pane-que, et al., 1986).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 4.&lt;/b&gt;
Caracter&#237;sticas qu&#237;micas
de los residuos del centro de acopio de ca&#241;a de
az&#250;car
&quot;La Paulina&quot; del CAI &#8220;Abraham Lincoln&#8221; (en base
seca) (Paneque et al., 1986)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;101&quot;&gt; &lt;col width=&quot;102&quot;&gt; &lt;col width=&quot;102&quot;&gt; &lt;col width=&quot;102&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;pH&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;8.3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ca, %&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;24.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;M.O., %&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;15&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mg,%&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;N, %&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.33&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, %&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;27&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5 &lt;/sub&gt;,%&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.63&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Na-sol, ppm&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;94&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;101&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, %&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.89&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Humedad, %&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;102&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p&gt;En condiciones normales los residuos que produce un centro de acopio en una zafra son suficientes para fertilizar 160 ha de ca&#241;a de az&#250;car a raz&#243;n de 4.3 t/ha, que aportan entre otros 13 kg N/ha, 63 kg P2O5/ha. y 112 kg de K2O/ha (tabla 5).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Otra fuente importante de nutrientes para las plantas puede obtenerse con la utilizaci&#243;n de las aguas residuales de la industria azucarera y sus derivados. En Cuba se producen aproximadamente 47 millones de m3/a&#241;o, que van a contaminar los r&#237;os, mares y acu&#237;feros si no se emplean para irrigar y fertilizar.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En Cuba Paneque y Mart&#237;nez (1992), en investigaciones realizadas por el INCA, concluyeron que es posible utilizar con &#233;xito las aguas residuales producto de la fabricaci&#243;n de az&#250;car crudo, destiler&#237;as de alcohol y f&#225;bricas de levadura torula para el riego y fertilizaci&#243;n de la ca&#241;a de az&#250;car. En la tabla 5 aparece la composici&#243;n qu&#237;mica de esta agua.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 5.&lt;/b&gt;
Composici&#243;n qu&#237;mica de las
aguas residuales de la industria azucarera cubana (kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;)
(Paneque et al., 1991 y Paneque y Mart&#237;nez, 1992)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;122&quot;&gt; &lt;col width=&quot;40&quot;&gt; &lt;col width=&quot;40&quot;&gt; &lt;col width=&quot;40&quot;&gt; &lt;col width=&quot;40&quot;&gt; &lt;col width=&quot;40&quot;&gt; &lt;col width=&quot;40&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Residual&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;N&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;CaO&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;MgO&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;M.O.&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Destiler&#237;a de alcohol&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.37&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.46&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6.87&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3.08&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.21&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;57.4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Levadura torula&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.22&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.97&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.72&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.27&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.36&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Az&#250;car crudo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.02&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.02&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.09&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;-&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;-&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;40&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.2&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Particularmente ricas en nutrientes son las aguas residuales de las destiler&#237;as de alcohol; seg&#250;n Paneque y Mart&#237;nez (1992) estas pueden aplicarse a trav&#233;s del riego combinada con agua de la producci&#243;n de az&#250;car en la proporci&#243;n de 1:7. Si se aplican tres riegos de 500 m3/ha el aporte ser&#237;a de 56 kg de N, 69 de P2O5, 1 030 de K2O y 8,6 t/ha de M. O. equivalentes a una aplicaci&#243;n de 53 t/ha de cachaza, esta fertilizaci&#243;n ser&#237;a suficiente para cuatro cosechas de ca&#241;a.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;De acuerdo con los resultados de muchos experimentos se elabor&#243; un manual con la metodolog&#237;a para aplicaci&#243;n de los residuales de la industria azucarera, como riego y fertilizaci&#243;n de la ca&#241;a de az&#250;car (Paneque, 1999).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Al aplicarse 500 m3/ha de agua residual del combinado de c&#237;tricos se aportan 85 kg de N, 25 kg de P2O5, 125 kg de K2O y 5,5 t de materia org&#225;nica. La planta genera 2,500 m3 por d&#237;a de aguas residuales, trabajando 300 d&#237;as al a&#241;o, aportar&#237;a 750,000 m3 con un potencial equivalente a 622 t de sulfato de amonio, 192 t de superfosfato sencillo y 312 t de cloruro potasio (Paneque y Grass, 1992).&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Biofertilizantes&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Una de las v&#237;as que se puede emplear para mejorar la fertilidad del suelo y lograr estimular la nutrici&#243;n de las plantas es incrementar la poblaci&#243;n de microorganismos que ayudan en este proceso, partiendo de su inoculaci&#243;n a las plantas, las semillas o el suelo. En todo el mundo y desde hace mucho tiempo se han utilizado los inocu-lantes comerciales a partir de cepas de Rhizobium japonicum para inocular las semillas de soya (Glycine max). En Cuba se han obtenido muy buenos resultados, logr&#225;ndose suplir las necesidades de nitr&#243;geno de este cultivo entre un 80 y un 100%. Se utilizan as&#237; mismo cepas de Rhizobium espec&#237;ficas de frijol (Phaseolus vulgaris), vigna (Vigna sp.) y man&#237; (Arachis hypogaea) con ahorros desde 70 a 100% del fertilizante mineral nitrogenado.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En Cuba Pijeira y Treto (1983), as&#237; como Pijeira et al. (1986), producto de los resultados de varios a&#241;os de investigaci&#243;n en soya (1981-1985), recomendaron el uso de la inoculaci&#243;n con la cepa 3412 (ICA 8001) efectiva y eficiente para numerosas variedades comerciales cubanas o introducidas. Otros biofertilizantes a base de cepas de Rhizobium espec&#237;ficos se utilizan con &#233;xito en frijol (Hern&#225;ndez, et al., 1998), vigna (Hern&#225;ndez, et al., 1994), man&#237; y leguminosas forrajeras (L&#243;pez, 1994).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Se utilizan extensamente los biopreparados a base de azotobacter (Azotobacter chroococcum) por la amplia gama de cultivos que pueden beneficiar. Esta bacteria se encuentra en gran parte de los suelos de Cuba, en poblaciones entre 1 000 y 10,000 c&#233;lulas/g de suelo. Con estas poblaciones, la acci&#243;n beneficiosa de las bacterias se manifiesta en un nivel muy bajo, por lo que se hace necesario aumentarlas artificialmente mediante la aplicaci&#243;n de biopreparados obtenidos por m&#233;todos biotecnol&#243;gicos, lo que permite alcanzar hasta 100 MM de c&#233;lulas/g de suelo de la inoculaci&#243;n con el biofertilizante (Mart&#237;nez Viera y Dibut, 1996). Las cepas cubanas seleccionadas son capaces de suministrar hasta el 50% de los requerimientos de nitr&#243;geno de las plantas mediante la fijaci&#243;n biol&#243;gica.
Igualmente, las cepas cubanas de azotobacter sintetizan una variedad de sustancias biol&#243;gicamente activas (auxinas, citoquininas, giberelinas, amino&#225;cidos y vitaminas) que estimulan el desarrollo y rendimiento de los cultivos econ&#243;micos (Dibut, 1998).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El conjunto de estas sustancias, que son asimiladas por las plantas a trav&#233;s de las ra&#237;ces, permite que cada una de ellas act&#250;e en el momento en que la planta lo requiera; as&#237; algunas estimulan el desarrollo de las ra&#237;ces o el de la planta entera; otras aumentan la floraci&#243;n o reducen el aborto floral; por &#250;ltimo, algunas posibi-litan que el fruto se forme antes y madure en un tiempo menor. Todos estos efectos permiten el desarrollo m&#225;s precoz de plantas vigorosas, as&#237; como el incremento del rendimiento.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Como un ejemplo de los beneficios que aporta la aplicaci&#243;n de los biofertilizantes en la agricultura cubana, se presentan algunos resultados que muestran el efecto de las aplicaciones de bioproductos a base de azotobacter sobre los m&#225;s importantes culti-vos econ&#243;micos del pa&#237;s, exceptuando la ca&#241;a de az&#250;car, sobre la cual se est&#225;n deter-minando actualmente los mejores m&#233;todos de aplicaci&#243;n. En lo que se refiere a las hortalizas, la acci&#243;n de la inoculaci&#243;n con azotobacter en Cuba puede resumirse con el ejemplo del tomate (Licopersicon esculentum)) (Mart&#237;nez Viera y Dibut, 1996 a).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En los semilleros se obtiene un aumento en la poblaci&#243;n de pl&#225;ntulas entre 30-40%, lo que permite que se logre un mayor n&#250;mero de plantas viables por kg de semillas, con la posibilidad de reducir la superficie necesaria para producir la cantidad de posturas que deben ser trasplantadas posteriormente.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Las sustancias activas producidas por las bacterias aceleran el desarrollo de las plantas en el semillero: es mayor la altura (30% como promedio), el n&#250;mero de hojas (20%), el di&#225;metro del tallo (40%) y la masa seca de las plantas (52%). Esto posibilita acortar el per&#237;odo entre la siembra del semillero y el momento del transplante, entre 7 y 10 d&#237;as antes, con el consiguiente ahorro de agua, petr&#243;leo, plaguicidas y mano de obra, al mismo tiempo que se reduce el ciclo total del cultivo.
El n&#250;mero de flores por planta es mayor en los campos tratados, la fructificaci&#243;n de las plantas ocurre m&#225;s temprano y el n&#250;mero de frutos por planta es 35% superior en la &#233;poca normal y 60% fuera de &#233;poca. Se obtiene un incremento promedio del rendimiento de 25% en &#233;poca normal y 40% fuera de &#233;poca, lo que permite rendi-mientos altamente rentables en las siembras de per&#237;odos anormales. La calidad de los frutos es superior. En valores, entre 80 y 85% de los frutos son de primera calidad, en comparaci&#243;n con 60-70% de las siembras no tratadas. Estos resultados se obtienen eliminando el 40% de fertilizante nitrogenado.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la yuca (&lt;i&gt;Manihot esculenta&lt;/i&gt;)y el boniato (&lt;i&gt;Ipomoea batatas&lt;/i&gt;) se aprovecha, adem&#225;s de la actividad fijadora de nitr&#243;geno, la capacidad que tienen las sustancias activas sintetizadas por las bacterias de estimular la fotos&#237;ntesis (acumulaci&#243;n de com-puestos) y reducir la respiraci&#243;n (gasto de compuestos) de las plantas, lo que permite el almacenamiento de fotosintatos, que constituye la base de la formaci&#243;n de tub&#233;rculos y ra&#237;ces, constituidas por material de reserva. En la tabla 6 se ofrecen los rendimientos obtenidos con la aplicaci&#243;n de biopreparados a base de azotobacter sobre dos clones de yuca y dos de boniato (Mart&#237;nez Viera, 1997).
La aplicaci&#243;n no solo compensa el 50% del nitr&#243;geno necesario para estos cultivos, sino que adem&#225;s incrementa los rendimientos por la acci&#243;n de las sustancias activas. En el pl&#225;tano, el biofertilizante produce una aceleraci&#243;n de las distintas variables fenol&#243;gicas y de productividad agr&#237;cola, siempre que se respeten las recomenda-ciones t&#233;cnicas usuales para este cultivo, en el cual puede sustituirse el 30% de fertilizante nitrogenado, como puede verse en la tabla 7 (Dibut et al., 1996).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 6.&lt;/b&gt;
Efecto de la
aplicaci&#243;n de &lt;i&gt;A.
chroococcum&lt;/i&gt; en el rendimiento de yuca y boniato t/ha
(Mart&#237;nez
Viera, 1997)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;473&quot;&gt; &lt;col width=&quot;113&quot;&gt; &lt;col width=&quot;61&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;98&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Variante&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;136&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Clones de yuca&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;174&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Clones de boniato&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td height=&quot;6&quot; width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; margin-top: 0.04in; font-style: normal; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CMC-90&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; margin-top: 0.04in; font-style: normal; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Se&#241;orita&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Yab&#250;-8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;98&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CEMSA-78 354&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;100% N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;31.5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;32.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;25.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;98&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50% N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;20.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;20.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;18.7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;98&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;20.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50% N+Azotobacter&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;61&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;32.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;35.4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;98&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.2in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;34.3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.08in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 7.&lt;/b&gt;
Efecto de la
aplicaci&#243;n de
diferentes dosis de fertilizante N en combinaci&#243;n con &lt;i&gt;A.
chroococcum&lt;/i&gt; sobre el rendimiento del pl&#225;tano
(t/ha) en
Cuba (Dibut et al., 1996)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;129&quot;&gt; &lt;col width=&quot;163&quot;&gt; &lt;col width=&quot;134&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Variante&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Pl&#225;tano fruta (Cavendish
gigante)&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;134&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Pl&#225;tano burro (CEMSA)&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;100% N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: -0.39in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;42.2&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;134&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: 0.17in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;23.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;100%N+Azotobacter&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: -0.39in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;44.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;134&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: 0.17in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;27.7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;70%N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: -0.39in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;38.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;134&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: 0.17in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;20.5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;70%N+Azotobacter&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: -0.39in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;41.8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;134&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: 0.17in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;23.1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50%N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: -0.39in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;34.5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;134&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: 0.17in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;15.1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50%N+Azotobacter&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;163&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: -0.39in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;36.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;134&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-left: 0.39in; text-indent: 0.17in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;18.1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;En la aplicaci&#243;n del biofertilizante con la dosis completa de fertilizante nitrogenado no hay fijaci&#243;n de nitr&#243;geno, porque las bacterias utilizan el que abundantemente tiene a su alcance y no gastan energ&#237;a en la fijaci&#243;n (que tiene un alto costo de energ&#237;a biol&#243;gica), pero se observa el incremento del rendimiento por la acci&#243;n de las sustancias activas. En el medio tropical ocurre tambi&#233;n fijaci&#243;n de nitr&#243;geno en la filosfera, zona que est&#225; en contacto con la hoja y la atm&#243;sfera, sometida a la actividad reguladora de ambas. Los microorganismos que viven en las hojas, entre los cuales se encuentran las bacterias del g&#233;nero Azotobacter, toman el agua y los gases disueltos de la atm&#243;sfera y los nutrientes a partir de los exudados de las hojas vivas, los cuales est&#225;n regulados por el estado nutricional de las plantas. El follaje funciona como soporte, trampa de agua y centro de producci&#243;n de nutrimentos y acondiciona el medio para el crecimiento microbiano; adem&#225;s, procesa y distribuye compuestos nitrogenados en r&#225;pido flujo a trav&#233;s de la planta hacia las partes m&#225;s j&#243;venes. Esta propiedad, y la habilidad para concentrar materia resuspendida o disuelta en la atm&#243;sfera con gran rapidez, hace que las hojas tengan una gran importancia en los ecosistemas agr&#237;colas (Bhat et al., 1971).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Al determinar los m&#233;todos de aplicaci&#243;n de biofertilizantes a base de A. Choococcum, en Cuba, se aprovecharon los conocimientos existentes acerca del papel de la filos-fera, y se comprob&#243; que las aplicaciones foliares en las extensas plantaciones de c&#237;tricos del pa&#237;s, utilizando el avi&#243;n, eran de gran efectividad, como se demuestra en la tabla 8 (Mart&#237;nez Viera et al., 1996). Otro microorganismo &#250;til para la nutrici&#243;n de las plantas es la bacteria Azospirillum brasilense, capaz, en asociaci&#243;n con las ra&#237;ces de algunas gram&#237;neas, de fijar N atmosf&#233;rico y producir hormonas del crecimiento vegetal.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 8.&lt;/b&gt;
Efecto de la
aplicaci&#243;n foliar de
&lt;i&gt;A. chroococcum &lt;/i&gt;sobre el rendimiento de toronja (&lt;i&gt;Citrus
grandis&lt;/i&gt;) y naranjo (&lt;i&gt;Citrus sinensis&lt;/i&gt;) en
Cuba&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;129&quot;&gt; &lt;col width=&quot;88&quot;&gt; &lt;col width=&quot;116&quot;&gt; &lt;col width=&quot;78&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tratamiento&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Rendimiento (t/ha)&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tratamiento&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Rendimiento (t/ha)&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;TORONJA&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Naranja&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50% N + Azotobacter&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;73.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50%N+Azotobacter&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;48.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;100%N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;66.5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;100%N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;36.3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;129&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50%N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;57.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;116&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50%N&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;27.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;En Cuba se comenzaron los estudios del efecto de la inoculaci&#243;n en arroz y ca&#241;a de az&#250;car, logr&#225;ndose suplir hasta un 50% de las necesidades de nitr&#243;geno de la ca&#241;a (Roldos et al., 1992) y de un 25 a un 50% de las del arroz (Velazco et al., 1992).
Micorrizas&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El aumento de la poblaci&#243;n de hongos micorriz&#243;genos o micorrizas ves&#237;culo arbusculares (MVA) en el suelo puede beneficiar la nutrici&#243;n vegetal al actuar como extensores del sistema radical de las plantas, de esta forma los cultivos pueden aumentar su capacidad de absorber agua y nutrientes.
En Cuba se han obtenido muy buenos resultados al inocular con hongos micorriz&#243;-genos los viveros de c&#237;tricos, caf&#233;, maracuy&#225; (Passiflora edulis), mango (Mangifera indica), pi&#241;a as&#237; como semilla de tabaco (Nicotiana tabacum) como han demostrado los trabajos realizados por Herrera (1994) Fern&#225;ndez et al. (1997), Cueto y S&#225;nchez (1994), Garciga et al. (1992) y Ruiz (1993) en ra&#237;ces y tub&#233;rculos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En viveros de vitropl&#225;ntulas de pl&#225;tano las posturas incrementaron entre 60-70% la masa seca y se pudo reducir un 50% el riego al inocular con (Glomus mosseae) (Noval et al., 1997). Las vitroplantas de pi&#241;a inoculados con MVA incrementaron su masa seca entre 50-100% reduci&#233;ndose la fase de adaptaci&#243;n en 15-30 d&#237;as (Noval et al., 1995).
En experimentos realizados en viveros de caf&#233; durante 1990-1992 en cuatro suelos: Pardos sin carbonatos, Ferral&#237;ticos, Fersial&#237;ticos, Pardo rojizos y Aluviales con mezcla de suelo: humus de lombriz 5:1, Bustamante et al. (1992), informaron que en los suelos pardos sin carbonatos Glomus fasciculatum increment&#243; la altura y el &#225;rea foliar en 20-25% respectivamente. En los suelos Fersial&#237;ticos pardo rojizos la cepa nativa concentrada, increment&#243; en 12% la altura y 51% el &#225;rea foliar. En los Aluviales la Glomus sp1 (pel&#250;) fue la m&#225;s efectiva e increment&#243; la altura y el &#225;rea foliar en 7 y 25% respectivamente. En suelos Ferr&#237;ticos no hubo diferencias.
Fern&#225;ndez y colaboradores probaron cinco cepas en arroz y trigo (&lt;i&gt;Triticum vulgare&lt;/i&gt;), destac&#225;ndose, Glomus mosseae y G. manihotis por aumentar el rendimiento entre 20-45% y a escala comercial en arroz (Fern&#225;ndez et al., 1997).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Desde 1992 se comenz&#243; la producci&#243;n a peque&#241;a escala de inoculantes a partir de bacterias y hongos micorriz&#243;genos, conocidos estos productos comercialmente como Azofert, Ecomic y Rhizofert (INCA, 1997). Estos han sido probados con &#233;xito en la agricultura cubana y en pa&#237;ses como Colombia y Bolivia, emple&#225;ndose en la produc-ci&#243;n de posturas de caf&#233;, c&#237;tricos y frutales, semilleros de tomate y hortalizas; en la fase de adaptaci&#243;n de vitroplantas de pi&#241;a, banano y ca&#241;a; as&#237; como en cultivos de siembra directa como arroz, ma&#237;z (Zea mays), tomate, soya y sorgo (&lt;i&gt;Sorghum bicolor&lt;/i&gt;). En siembra directa los biofertilizantes, entre ellos el Ecomic han sido empleados a gran escala, utilizando la novedosa t&#233;cnica de recubrimiento de la semilla (pellets), imple-mentada est&#225; tambi&#233;n por el INCA (Fern&#225;ndez et al., 1997).&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Microorganismos &quot;solubilizadores&quot; de f&#243;sforo&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Otros microorganimos que pueden ayudar a mejorar la nutrici&#243;n fosforada de las plantas son los llamados &quot;solubilizadores&quot; de f&#243;sforo. Estos han sido estudiados en el Instituto de Investigaciones de Suelos y los primeros resultados fueron informados en el I Taller Internacional Bioferto 1992, en La Habana. Con la aplicaci&#243;n de biopreparados en base a estos microorganismos se han podido suplir total o parcial-mente las necesidades de f&#243;sforo en varios cultivos como tomate, pepino (Cucumis sativus), tabaco, ca&#241;a de az&#250;car y c&#237;tricos entre otros. La respuesta ha estado muy relacionada con el tipo de suelo; as&#237; en el caso del tomate se logr&#243; sustituir 75-50% del fertilizante fosforado recomendado, si se trataba de un suelo Ferral&#237;tico cuarcitico amarillo rojizo lixiviado o Ferral&#237;tico cuarcitico amarillo lixiviado respecti-vamente. En Ferral&#237;tico rojo y Pardo con carbonatos sustituye de 75-100% con aumentos de rendimientos de 5-38%.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Se han obtenido resultados satisfactorios tanto remojando las posturas durante 5 minutos con fosforina sin diluir (8 l/ha) o al asperjar el suelo con una soluci&#243;n diluida 1:10 a raz&#243;n de 20 l/ha. con una soluci&#243;n final de 200 l. En semilleros de tabaco se lograron incrementos entre 30-50% de masa seca de las posturas y un ahorro de 50% de la dosis de f&#243;sforo recomendada en el caso de Burley 32 y Corojo tapado cultivados en un suelo Ferral&#237;tico cuarcitico amarillo lixiviado.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la ca&#241;a de az&#250;car se logr&#243;, con la variedad Ja-60-5, incrementar la brotaci&#243;n, aumentar el 38% en rendimiento agr&#237;cola, en 42% el pol en ca&#241;a y en 46% el conte-nido de f&#243;sforo en jugo, cuando se aplicaron solubilizadores de f&#243;sforo a un suelo Ferral&#237;tico rojo t&#237;pico que conten&#237;a 6 mg de P2O5/100g. de suelo (extracci&#243;n con &#225;cido sulf&#250;rico).&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Biofertilizantes m&#250;ltiples&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Se han logrado resultados promisorios con el uso combinado de varios microor-ganismos: Azotobacter, MVA y solubilizadores de f&#243;sforo. Nardo et al. (1992) pro-baron que con las combinaciones de MVA, fosfobacterias y estimuladores del creci-miento se redujo el tiempo de aviveramiento del mandarino (Citrus reticulata) Cleopatra.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En el Instituto de Investigaciones de Viandas Tropicales (INIVIT), Ruiz (1993) obtuvo un incremento del 30% del rendimiento sobre el testigo sin inocular cuando le aplic&#243; a la yuca la combinaci&#243;n de microorganismos azotobacter, fosforina y MVA llegando a producir 28 t/ha de ra&#237;ces.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Bustamante et al. (1992) informaron buenos resultados con la coinoculaci&#243;n con MVA, bacterias solubilizadoras del f&#243;sforo y Azotobacter chroococum en viveros de caf&#233;; as&#237; como Rivera et al. (1997) utilizando MVA y bacterias rizosf&#233;ricas. Por otra parte, Corbera (1998) prob&#243; que la coinoculaci&#243;n con Bradyrhizobium japonicum y MVA en soya result&#243; efectiva para garantizar su nutrici&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A manera de resumen en la tabla 9 se reflejan los biofertilizantes m&#225;s utilizados en la agricultura cubana en los &#250;ltimos tiempos, as&#237; como sus potencialidades para el suministro de nutrientes.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 9.&lt;/b&gt;
Biofertilizantes en uso en la
agricultura cubana. (Mart&#237;nez Viera y Hern&#225;ndez,
1995)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;87&quot;&gt; &lt;col width=&quot;192&quot;&gt; &lt;col width=&quot;145&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Biofertilizante&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;192&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Cultivos&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;145&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Sustituye &lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rhizobium&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;192&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol, man&#237; y vignas&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;145&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;75-80% del fertilizante nitrogenado&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Bradyrhizobium&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;192&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Soya y leguminosas forrajeras&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;145&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;80% del fertilizante nitrogenado&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Azotobacter&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;192&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hortalizas, yuca, boniato, ma&#237;z, arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;145&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;15-50% del fertilizante nitrogenado&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Azospirillum&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;192&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;145&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;25% del fertilizante nitrogenado&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fosfobacterias&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;192&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hortalizas, yuca, boniato, c&#237;tricos y
viveros de caf&#233;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;145&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50-100% del fertilizante fosf&#243;rico&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Micorriza VA&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;192&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Viveros de caf&#233;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;145&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30% del fertilizante nitrogenado y
pot&#225;sico&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Esti&#233;rcoles, compostes, biotierras y humus de lombriz&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Una pr&#225;ctica muy conocida y aplicada en el mundo entero es el uso de esti&#233;rcol de diversos animales para restituir nutrientes al suelo. Las dosis utilizadas fluct&#250;an entre 25-80 t/ha. Tiene la ventaja de que adem&#225;s de restituir los elementos mayores, aporta otros que han sido exportados del campo con las cosechas y enriquece el suelo con materia org&#225;nica tan necesaria para mantener su fertilidad.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En Cuba se aprovecha fundamentalmente el esti&#233;rcol vacuno depositado en las naves de las vaquer&#237;as. Seg&#250;n Crespo y Guti&#233;rrez (1992), se puede aumentar la efectividad de &#233;ste, mezclando los excrementos con zeolita en proporci&#243;n 8:1 (base seca), a&#241;adiendo adem&#225;s fosforita. De esta forma se logra aumentar el nitr&#243;geno disponible y se duplica la solubilidad del f&#243;sforo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Otros esti&#233;rcoles utilizados con buenos resultados son los de ovinos y gallinaza, este &#250;ltimo sobre todo para suelos &#225;cidos, puesto que debido a razones sanitarias en las unidades de producci&#243;n av&#237;cola se a&#241;ade cal a estas deyecciones, por lo cual se debe tener precauci&#243;n con los cultivos sensibles a alta concentraci&#243;n de calcio y elevado pH.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Otra opci&#243;n para la preparaci&#243;n de un abono org&#225;nico de calidad es la confecci&#243;n de compost donde se utilizan todos los restos de cosechas, yerbas y otros desechos org&#225;nicos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En Cuba una variante que se ha estado utilizando es la llamada &quot;biotierra&quot;. Su con-fecci&#243;n y puesta en pr&#225;ctica ha sido impulsada en la Universidad Central de Las Villas (Mayea, 1994), con buenos resultados pr&#225;cticos obtenidos en la Empresa de Cultivos Varios de Nueva Paz, provincia de La Habana. Estas biotierras se obtienen al inocular los desechos org&#225;nicos con diversos microorganismos que contribuyen a una degradaci&#243;n acelerada. El producto obtenido es un abono org&#225;nico de alta calidad que en dosis relativamente peque&#241;as (6-7 t/ha) produce efectos positivos. Tiene adem&#225;s de esa ventaja, la de controlar por antagonismo a otros microorganismos pat&#243;genos de las plantas cultivadas. La biotierra preparada en Cuba se ob-tiene por la acci&#243;n de 4 microorganismos: el Azospirillum orizae (bacteria), la Trichoderma sp (hongo), la Sacharomyces cereviseae (levadura) y el Bacillus nato (bacteria).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Otro abono de alta calidad es el llamado &#8220;casting&#8221; o humus de lombriz. En Cuba investigadores del Instituto de Suelos han dado un gran impulso a la lombricultura. Una valoraci&#243;n muy positiva de esta pr&#225;ctica ha sido informada por Ram&#243;n-Cuevas et al. (1996) y su opci&#243;n productiva por Gonz&#225;lez et al. (1996) del Instituto de Investigaciones de Pastos y Forrajes (IIPF). Esta t&#233;cnica se basa en la cr&#237;a de lombrices especialmente domesticadas. Seg&#250;n instructivo t&#233;cnico elaborado por la Delegaci&#243;n Provincial del Ministerio de la Agricultura en La Habana (MINAG, 1993), para su alimentaci&#243;n se utiliza cualquier desecho org&#225;nico, que ellas transforman en humus. La especie Roja Californiana (Eisenia foetida) ha dado buenos resultados, ofreciendo las siguientes ventajas:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Se pueden manejar densidades de 10 000 a 50 000 lombrices/m2, permitiendo un reciclaje r&#225;pido&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Es muy prol&#237;fera, se reproduce desde los tres meses de edad, puede aparearse cada 10 d&#237;as y nacen de cada capullo entre 2 y 20 lombrices&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Es resistente a cambios de la temperatura, pH y humedad
Se adapta bien a distintos tipos de substratos alimenticios&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; En una hect&#225;rea de tierra se puede obtener por la crianza de lombrices de 2 500 a 3 500 m3 de humus si se realizan tres cosechas al a&#241;o y se le suministran 9 000 m3 de residuos&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Se han obtenido buenos resultados en la nutrici&#243;n de los cultivos aplicando localiza-damente cantidades relativamente peque&#241;as, del orden de 2,5 a 5 t de humus/ha. Se logr&#243; suplir las necesidades de f&#243;sforo de la papa (Solanum tuberosum) en un suelo Ferral&#237;tico con 18 mg de P2O5 y 0.6% de K2O.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Por otra parte, en un suelo aluvial poco diferenciado se han obtenido buenos resultados en el ma&#237;z al aplicar 2,5 t/ha de humus, combinado con 100 y 60 kg./ha de N y P2O5 respectivamente, alcanzando rendimientos de ma&#237;z tierno del orden de 12 t/ha.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El uso del humus de lombriz en diferentes cultivos agr&#237;colas, las dosis utilizadas y su potencialidad para la sustituci&#243;n de fertilizantes qu&#237;micos se reflejan en la tabla 10.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.08in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla 10.&lt;/b&gt; Uso del humus
de lombriz en diferentes
cultivos en Cuba (Gandarilla et al., 1995)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;87&quot;&gt; &lt;col width=&quot;88&quot;&gt; &lt;col width=&quot;78&quot;&gt; &lt;col width=&quot;154&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Cultivo&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Suelo&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Dosis, t/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Disminuci&#243;n de la
fertilizaci&#243;n mineral, %&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;F.R.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;25-50&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tabaco&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;F.C.A.L.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;65
(fosf&#243;rica y pot&#225;sica)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pl&#225;tano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P. sin C.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tomate&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;F.R.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;25 - 50&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ajo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Aluvial&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;100 (nitrogenada)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cebolla&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;P. sin C.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50 - 75&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pimiento&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;F.R.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;25&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;87&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Boniato&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;88&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;F.R.&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;154&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;25&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Nota:&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;
ajo (&lt;i&gt;Allium sativum&lt;/i&gt;), cebolla (&lt;i&gt;Allium cepa&lt;/i&gt;),
pimiento
(&lt;i&gt;Capsicum annum&lt;/i&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La producci&#243;n de humus de lombriz y de compost se increment&#243; en el pa&#237;s, lleg&#225;ndose a producir hasta 78 000 y 701 000 t respectivamente.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El mismo comportamiento se observa en la aplicaci&#243;n de abonos org&#225;nicos en la agricultura no ca&#241;era, la cual lleg&#243; a duplicarse en el per&#237;odo 1984 - 1990. Posteriormente, producto de la crisis econ&#243;mica, hubo un descenso que comenz&#243; a recuperarse a partir de 1997 - 1998.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Abonos verdes&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;La alternativa propuesta en los &#250;ltimos a&#241;os de una agricultura de org&#225;nica, que sustituye los fertilizantes de origen mineral por abonos org&#225;nicos principalmente esti&#233;rcoles; viene encontrando obst&#225;culos para su amplia difusi&#243;n debido a la dificultad de producirlos en los mismos sitios donde van a ser utilizados, las cantidades producidas, que son peque&#241;as con relaci&#243;n al &#225;rea que hay que mejorar as&#237; como al elevado costo de transporte. Hoy d&#237;a existe el consenso en definir que el conjunto de alternativas dirigidas a buscar un mejoramiento del recurso suelo deben ser biol&#243;gicas, social y econ&#243;micamente ajustables a las realidades de los campesinos. En este sentido los abonos verdes han recobrado importancia debido a su posibilidad de reproducir &#8220;in situ&#8221; la materia org&#225;nica, constituyendo una buena estrategia para ser consideradas en programas de manejo y conservaci&#243;n de suelos al nivel campesino.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Desde inicios del siglo en Cuba (1907, 1909 y 1917) se publicaron en la Estaci&#243;n Experimental Agron&#243;mica de Santiago de la Vegas indicaciones para el uso de los abonos verdes, recomend&#225;ndose un grupo con buena adaptaci&#243;n al pa&#237;s: canavalia (Canavalia ensiformis), frijol terciopelo (Mucuna pruriens), crotalaria (Crotalaria sp.), caup&#237; (Vigna sp.), gandul (Cajanus cajan), soya, entre otros. Estas leguminosas aportan nuevas cantidades de N al sistema agr&#237;cola por medio de la fijaci&#243;n biol&#243;-gica y reciclan cantidades apreciables de f&#243;sforo y potasio. Pe&#241;a et al. (1988) se&#241;a-laban que en Cuba es pr&#225;ctica com&#250;n de los campesinos de Banao en Sancti Sp&#237;ritus usar el frijol de terciopelo como abono verde en las &#225;reas productivas de la cebolla. Cancio et al. (1990) recomendaron usar una labranza m&#237;nima y abonos verdes en cebolla en esta zona.
De acuerdo con Pe&#241;a et al. (1986) en las condiciones de monta&#241;a en el Escambray se han obtenido resultados satisfactorios al utilizar el sorgo como mejorador y protector de los suelos erosionados; esta especie a 15 d&#237;as de germinada cubri&#243; el 100% de &#225;rea, aport&#243; 133, 25 y 189 kg de N, P2O5, y K2O respectivamente. Cancio et al. (1989), al probar tres leguminosas &#8212;frijol de terciopelo, dolichos (Lablab purpureus) y canavalia&#8212; en los suelos pardo-gris&#225;ceos levemente erosionados, determinaron que tambi&#233;n el sorgo forrajero fue el mejor, pues produce los mayores incrementos en el rendimiento del tabaco.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Uno de los cultivos donde m&#225;s se ha extendido la pr&#225;ctica del abonado verde en el pa&#237;s es el arroz. En este sentido en trabajos recientes realizados por Cabello et al. (1989) en la Estaci&#243;n Central del Arroz en Cuba se concluy&#243; que es posible utilizar como abono verde para el arroz la (Sesbania rostrata) sembrada en primavera (lluvias) para incorporarla a los 45 d&#237;as de esta forma se sustituyen de 60 a 80 kg/ha de N, obteni&#233;ndose un rendimiento de hasta 6 t/ha de arroz. Existen en estos momentos programas concretos de producci&#243;n de semillas de S. rostrata en cada Complejo Agroindustrial (CAI) Arrocero del pa&#237;s con vista a garantizar parte del N necesario a este cultivo por esta v&#237;a.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Un programa de estudio bastante completo se ha realizado desde 1992 en el Instituto Nacional de Ciencias Agr&#237;colas sobre esta alternativa, seleccionando las especies promisorias para el pa&#237;s, las fechas &#243;ptimas de siembra, potencialidades para la sustituci&#243;n de fertilizantes qu&#237;micos nitrogenados, as&#237; como la inclusi&#243;n de especies id&#243;neas en sistemas de rotaci&#243;n y/o asociaci&#243;n en varios cultivos como calabaza (Cucurbita moschata), papa, malanga (Xanthosoma sagittifolium), ma&#237;z y caf&#233; (Garc&#237;a, 1998). De acuerdo con esta autora, la mayor&#237;a de las leguminosas y otras plantas utilizadas como abonos verdes presentan un mejor comportamiento en las condiciones del per&#237;odo lluvioso de Cuba en comparaci&#243;n con el no lluvioso en el primero estas plantas aportan mayor cantidad de fitomasa y de nutrientes al suelo: de 10 a 67 t/ha de fitomasa fresca, de 2 a 11 t/ha de fitomasa seca, de 67 a 255 kg/ha de N, de 7 a 22 kg/ha de P y de 36 a 211 kg/ha de K (tabla 11).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En el per&#237;odo poco lluvioso existe adem&#225;s el inconveniente de que la mayor parte de estas plantas son fotoperi&#243;dicas de d&#237;as cortos, iniciando su per&#237;odo reproductivo cuando a&#250;n no han alcanzado el desarrollo vegetativo requerido para utilizarlas como abono verde. Las leguminosas promisorias para el pa&#237;s, por su adaptaci&#243;n y aportes son: canavalia, crotalaria, mucuna prieta, caup&#237;, frijol mungo, sesbania, sorgo de grano, dolichos y lupino (Lupinus albus). De acuerdo con estos resultados, para mejorar los cultivos de invierno, las especies de abonos verdes deben ser sembradas antes del 15 de septiembre. Como precedente de la calabaza, las mejores especies fueron la crotalaria (C. juncea) y caup&#237; (Vigna unguiculata), que superaron a la fertilizaci&#243;n qu&#237;mica. En este cultivo los rendimientos se incrementan de 4 t/ha sin abono verde a 10 t/ha con la crotalaria y hasta 6 t/ha con la vigna.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla
11.&lt;/b&gt; Aportes de
fitomasa y nutrientes a los
60 d&#237;as de especies de plantas utilizadas como abono verde
en
el per&#237;odo lluvioso (mayo 1992-1993). Suelo
Ferral&#237;tico
rojo, La Habana, Cuba (Garc&#237;a y Treto, 1997)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;110&quot;&gt; &lt;col width=&quot;65&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;45&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Especies&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Masa verde&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;t/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Masa seca&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;t/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;N&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;kg/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;P&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;kg/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;K&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;kg/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Crotalaria &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;63&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7.1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;255&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;21&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;92&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Canavalia &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;35&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3.4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;153&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;11&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;44&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Mucuna
prieta&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3.2&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;149&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;44&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Sesbania &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;29&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4.4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;141&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;11&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;101&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Dolichos &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;28&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;121&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;52&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Sorgo grano&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;67&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;11.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;188&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;22&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;211&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Crotalaria &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;38&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;92&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;65&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Caup&#237; &lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;18&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;77&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;52&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol mungo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;11&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3.0&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;67&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;56&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Terciopelo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;33&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;121&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;38&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Frijol diablito&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;18&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;79&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;36&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gandul&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;54&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4.5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;135&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;13&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;67&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;110&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rango de variaci&#243;n&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;65&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10-67&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.12in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2-11&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;67-255&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7-22&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.08in; margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;36-211&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.11in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Nota:&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;
mucuna prieta (&lt;i&gt;Mucuna aterrima&lt;/i&gt;), frijol mungo (&lt;i&gt;Vigna
radiata&lt;/i&gt;), frijol diablito (&lt;i&gt;Phaseolus hevolus&lt;/i&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p&gt;Para obtener rendimientos de calabaza por encima de 14 t/ha es necesario a&#241;adir s&#243;lo 60 kg/ha de N, lo cual representa una considerable disminuci&#243;n de la dosis anterior recomendada que era de 140 kg/ha de N qu&#237;mico.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En el cultivo de la papa (dentro de &#233;poca) la mejor especie fue la canavalia, que sustituy&#243; hasta el 50% de sus necesidades de N (80 kg/ha). De forma similar a la calabaza, los m&#225;s altos rendimientos se obtuvieron al combinar canavalia y 40 kg/ha de N, sustituy&#233;ndose de esta forma hasta el 75% del fertilizante.
El cultivo asociado de la malanga con leguminosas como el caup&#237; y soya, permiti&#243; incrementar los rendimientos totales por &#225;rea cultivada en un 50% (4 t/ha) en comparaci&#243;n con el cultivo no asociado. Las leguminosas intercaladas cubrieron r&#225;pidamente el entresurco de la malanga, controlando el crecimiento de las malezas, conservando mejor la humedad del suelo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En el cultivo de ma&#237;z de primavera se obtuvieron buenos resultados al intercalar cuatro leguminosas: sesbania, mucuna prieta, canavalia y crotalaria (C.juncea) (Treto et al., 1994). En el cultivo del ma&#237;z de invierno se destacan la canavalia, el frijol diablito y el lupino.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En caf&#233;, la leguminosa m&#225;s resistente a las condiciones adversas del invierno en las zonas monta&#241;osas fue la canavalia, que aport&#243; por cada ha sembrada 4.3 t/ha de masa seca, 19 t/ha de masa fresca y 182; 13 y 76 kg/ha de N, P y K respectivamente (Treto et al., 1994).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La inclusi&#243;n de los abonos verdes a los sistemas agr&#237;colas permite obtener una efectividad econ&#243;mica que oscila entre $ 623 pesos cubanos/ha a $ 1 503 pesos cubanos/ha en dependencia de los cultivos y las especies, a&#241;adiendo que las ganancias producidas se deben en su mayor parte a los altos incrementos del ren-dimiento de los cultivos con esta alternativa y en menor cuant&#237;a a la posibilidad de sustituci&#243;n de fertilizantes qu&#237;micos (Garc&#237;a, 1998).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A manera de resumen y de acuerdo con los resultados de diversos autores en el pa&#237;s, los abonos verdes pueden sustituir de 35-75% de las necesidades de N en diversos cultivos agr&#237;colas, lo que equivale a cantidades desde 51 a 110 kg/ha de N (tabla 12).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla
12.&lt;/b&gt; Dosis de N
(kg./ha) a sustituir con el
empleo de abonos verdes en cultivos econ&#243;-micos. Resumen de
resultados obtenidos en Cuba (Cabello et al., 1989 y Garc&#237;a
et
al., 1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;59&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;22&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;31&quot;&gt; &lt;col width=&quot;31&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;59&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;Per&#237;odo&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;Cultivos&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;DO, kg/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;Especie AV&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;22&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;DM AV&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;DS AV kg/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;DS AV %&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;&lt;b&gt;IR t/ha&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;59&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;1986-1989&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Arroz&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;100-150&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Sesbania&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;22&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;75&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;70-85&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;50-75&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;59&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;1992-1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;164&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Canavalia&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;22&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;53&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;111&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;68&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;2&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;59&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;1992-1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Papa&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;131&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Canavalia&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;22&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;67&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;64&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;49&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;59&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;1992-1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Calabaza&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;110&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Crotalaria&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;22&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;59&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;51&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;46&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;3,5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;59&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;1992-1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Calabaza&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;110&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Caup&#237;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;22&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;35&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;75&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;68&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;-&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;59&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Rango&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;22&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;51-111&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;46-75&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;31&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 8pt;&quot; size=&quot;1&quot;&gt;1-4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Nota:&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;
DO &#8211; Dosis &#243;ptima, DM &#8211; Dosis
m&#225;xima, DS &#8211;
Dosis que sustituye, AV &#8211; Abono verde, IR &#8211;
Incremento de
los rendimientos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la Cooperativa de Producci&#243;n Agropecuaria (CPA) &#8220;28 de septiembre&#8221; en Bata-ban&#243;, provincia La Habana, se ha introducido la asociaci&#243;n de ma&#237;z-dolichos con resultados satisfactorios como forraje para la producci&#243;n animal y como abono verde (SANE, 1999).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la CPA &#8220;Jorge Dimitrov&#8221; en San Antonio de los Ba&#241;os en la misma provincia de La Habana, est&#225;n utilizando la canavalia asociada con el ma&#237;z, con resultados posi-tivos en los cultivos subsiguientes. Por otra parte, en la CPA &#8220;Gilberto Le&#243;n&#8221;, tambi&#233;n en San Antonio, se han probado varias especies intercaladas en el pl&#225;tano, obteni&#233;ndose resultados alentadores con el uso de la canavalia, la crotalaria y el frijol de terciopelo enano.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La introducci&#243;n a escala m&#225;s extensiva de los abonos verdes depende de numerosos factores, entre ellos: la necesidad de producir las semillas en las mismas unidades donde van a ser utilizadas, la inclusi&#243;n de estos en los planes de rotaci&#243;n y asociaci&#243;n de los cultivos econ&#243;micos en las fincas, as&#237; como la necesidad de una mayor conciencia de esta pr&#225;ctica entre los agricultores.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La acci&#243;n de los abonos verdes no solo se expresa como sustituto de fertilizantes minerales sino que, a diferencia de estos, aportan otros nutrimentos y mejoran las propiedades f&#237;sicas de los suelos (tabla 13).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla
13.&lt;/b&gt; Influencia de
los tratamientos sobre
las propiedades f&#237;sicas del suelo profundidad (0-30 cm), 60
d&#237;as despu&#233;s de la incorporaci&#243;n
(Garc&#237;a,
1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;81&quot;&gt; &lt;col width=&quot;50&quot;&gt; &lt;col width=&quot;41&quot;&gt; &lt;col width=&quot;45&quot;&gt; &lt;col width=&quot;49&quot;&gt; &lt;col width=&quot;49&quot;&gt; &lt;col width=&quot;49&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;81&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tratamientos&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;HH, %&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;HN, %&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;DA,
g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt; &lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;DR,
g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;PT, %&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;PA, %&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;81&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Vegetaci&#243;n natural&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4.9 c&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;29.5 b&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.1 a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.64 a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;58.1 b&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;24.5 b&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;81&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Vigna &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;unguiculata&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5.1 b&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;31.6 a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.0 ab&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.61 b&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;59.9 ab&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;33.7 a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;81&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Crotalaria &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.17in; text-indent: -0.17in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;juncea&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5.3 a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;32.4 a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.9 b&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.62 b&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;62.5 a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;34.7a&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;81&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;ES X&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;50&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.05***&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;41&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.61*&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;45&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.02**&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;0.0003*&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.00*&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;49&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.001**&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.04in;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Nota:&lt;/b&gt;
HH &#8211; Humeda higrosc&#243;pica, HN &#8211; Humedad
natural, DA
&#8211; Densidad aparente, DR &#8211; Densidad real, PT
&#8211;
Porosidad total, PA &#8211; Poros de areaci&#243;n&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p&gt;De forma general el mejoramiento de los suelos en condiciones de alta degradaci&#243;n puede producir incrementos de hasta un 20%, particularmente en los agroecosistemas tendentes a la inercia edafol&#243;gica.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En este contexto, los resultados obtenidos con zeolitas naturales o sus mezclas con residuos org&#225;nicos merecen ser considerados, dado el hecho de que Cuba dispone de elevadas reservas de este valioso mineral, posibilitando su uso a escala regional en dependencia de los requerimientos de los diferentes tipos de suelos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;As&#237;, investigaciones realizadas en la Empresa de Cultivos Varios de Manacas en la provincia de Villa Clara con zeolitas naturales, muestran para una dosis &#243;ptima de 6 t/ha un mejoramiento integral en las propiedades de un suelo Ferral&#237;tico cuarc&#237;tico amarillo-rojizo lixiviado. Dosis crecientes de zeolita (o hasta 12 t/ha) en cultivos de boniato, ajo y tomate produjeron efectos positivos en cuanto a humedad higrosc&#243;-pica, peso espec&#237;fico y estructura (agregados del suelo). Por otra parte hubo incre-mentos en pH, Ca, Mg, Na, K, CCB, P2O5 y K2O con un aumento en rendimiento que fluctu&#243; entre 17.4 y 20.5 t/ha para el boniato, 1.9 y 3.4 t/ha para el ajo y 8.6 y 21.0 t/ha para el tomate (Febles, 1998).&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Labranza m&#237;nima y uso de la tracci&#243;n animal&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Como se pudo observar en la tabla 2, uno de los problemas de degradaci&#243;n de nuestros suelos es la compactaci&#243;n producida entre otros aspectos por un excesivo laboreo y uso de implementos inadecuados como el arado de discos. Estas pr&#225;cticas adem&#225;s, tienen un alto costo energ&#233;tico y hacen disminuir el contenido de materia org&#225;nica del suelo.
Actualmente se ha logrado un incremento considerable del uso de la tracci&#243;n animal en las labores agr&#237;colas, utilizando bueyes, as&#237; como usando implementos que no inviertan el prisma del suelo, como es el multiarado. En la tabla 14 se muestra un ejemplo del efecto de la mecanizaci&#243;n de las labores sobre las propiedades del suelo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla
14.&lt;/b&gt; Efecto de la
mecanizaci&#243;n de las
labores con diferentes tecnolog&#237;as en los suelos
Ferral&#237;ticos
Cuarc&#237;ticos amarillos lixiviados de Pinar del R&#237;o
(Vento y Ponce, 1998 citado por Febles, 1998)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;125&quot;&gt; &lt;col width=&quot;64&quot;&gt; &lt;col width=&quot;64&quot;&gt; &lt;col width=&quot;64&quot;&gt; &lt;col width=&quot;78&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Propiedades&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Suelo no cultivado&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Labranza tradicional&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Labranza m&#237;nima&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Labranza convencional&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Da (g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1,2&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1,3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1,5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1,6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Dr (g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2,4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2,5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2,6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2,7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Porosidad total (%)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;52&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;50&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;45&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;37&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Humedad natural (%)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;18&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;16&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;15&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hy (%)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;28&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;23&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;% de agregados
estables (&gt;0,25mm)&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;43&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;42&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;40&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;36&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;125&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Materia
org&#225;nica&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4,9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2,6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;64&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-right: 0.2in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2,3&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;78&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1,9&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-bottom: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;
&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Nota:
&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;Labranza
tradicional&#8211;con
tracci&#243;n animal, Labranza convencional&#8211;con
tractores&lt;/span&gt;&lt;b&gt;
&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Introducci&#243;n del manejo agroecol&#243;gico del suelo&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Aunque este t&#233;rmino es de reciente introducci&#243;n en Cuba (1992) estas pr&#225;cticas se conocen emp&#237;ricamente por muchos de nuestros campesinos. En muchas fincas se usaban o usa la incorporaci&#243;n de residuos, la rotaci&#243;n de los cultivos, los policul-tivos, la aplicaci&#243;n de abonos org&#225;nicos, la integraci&#243;n de animales y cultivos, la biodiversidad funcional, entre otras. Sin embargo otros productores y profesionales todav&#237;a consideran como paradigma la agricultura de la Revoluci&#243;n Verde.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Consideramos no obstante, que la conciencia agroecol&#243;gica ha avanzado, as&#237; como la divulgaci&#243;n y la capacitaci&#243;n, tanto de los profesionales como de los agricultores. Resultados alentadores se han obtenido en el sector cooperativo, donde se han desarrrollado proyectos para monitorear los efectos del manejo ecol&#243;gico de tres fincas entre los a&#241;os 1995 - 1998 en La Habana. Este proyecto forma parte del proyecto SANE (Red de Agricultura Sostenible y Extensi&#243;n) del PNUD y ha sido apoyado por el CITMA, as&#237; como, por la Asociaci&#243;n Nacional de Agricultores Peque&#241;os. Luego de tres a&#241;os de ejecuci&#243;n se puede observar c&#243;mo se ha logrado mantener y mejorar la fertilidad de los suelos en los llamados &#8220;Faros Agroecol&#243;gicos&#8221; (tabla 15).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in; margin-top: 0.04in; margin-bottom: 0.08in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Tabla
15.&lt;/b&gt;
Evoluci&#243;n de algunos &#237;ndices
de la fertilidad del suelo en los &#8220;Faros
Agroecol&#243;-gicos&#8221;
de la provincia La Habana, Cuba (SANE, 1999)&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;8&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;477&quot;&gt; &lt;col width=&quot;119&quot;&gt; &lt;col width=&quot;52&quot;&gt; &lt;col width=&quot;52&quot;&gt; &lt;col width=&quot;52&quot;&gt; &lt;col width=&quot;52&quot;&gt; &lt;col width=&quot;52&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;119&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Cooperativas
(CPA)&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;A&#241;os&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;pH&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;P, ppm&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;K, ppm&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;M.O., %&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;119&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&#8220;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Gilberto
Le&#243;n&#8221;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1995&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7,6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;333&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;183&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4,2&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7,7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;385&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;199&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4,1&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;119&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&#8220;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;Jorge Dimitrov&#8221;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1995&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7,4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;431&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;292&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2,7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;7,7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;488&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;327&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3,5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr&gt; &lt;td rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;119&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&#8220;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;28 de septiembre&#8221;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1995&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6,5&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;29&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;265&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td valign=&quot;top&quot; width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1,8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1998&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;6,7&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;270&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;52&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-top: 0.04in; widows: 0; orphans: 0;&quot; align=&quot;center&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;3,2&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;p&gt;Como conclusi&#243;n se puede afirmar que el proceso de recuperaci&#243;n de la fertilidad de los suelos en Cuba, mediante su manejo ecol&#243;gico marcha por buen camino, porque cada d&#237;a mas personas involucradas en su cuidado ganan en conciencia de c&#243;mo hacer para que este preciado recurso pueda brindar sus frutos para el bien de todos los cubanos y visitantes.&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Referencias&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;br&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Arzola,
N.; V. Paneque; H. Battle; L. Morej&#243;n; C. Alfonso y G.
Hern&#225;ndez. 1990.&lt;/b&gt; La cachaza como enmienda
org&#225;nica
y fertilizante para la ca&#241;as de az&#250;car. Folleto
divulgativo del INCA. La Habana.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Bhat,
J.B.; E.S. Limayen y B.L. Vasantharajam. 1971.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Ecology of the leaf surface microorganisms. 322 p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Bustamante,
C.R.; R. Rivera; M. Ochoa; F. Fern&#225;ndez; M.
Rodr&#237;guez y
J. Ferran. 1992.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Efecto de la aplicaci&#243;n de cepas de hongos
microrriz&#243;genos
(MVA), bacterias solubilizadoras de f&#243;sforo, &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Azotobacter
chroococum&lt;i&gt; y niveles de humus de lombriz en el desarrollo de
posturas de &lt;/i&gt;Coffea arabica&lt;i&gt; sobre suelos Pardos y
Ferral&#237;ticos.
Res&#250;menes del I Taller Internacional sobre
Biofertilizaci&#243;n
en los Tr&#243;picos. La Habana, 127 p.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Cabello,
R.; L. Rivero; D. Castillo y J. L. Pe&#241;a. 1989.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Informe sobre el estudio de la &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Sesbania
rostrata &lt;i&gt;y&lt;/i&gt; S. emerus&lt;i&gt; como abonos verdes en
el mejoramiento
y conservaci&#243;n de los suelos arroceros con baja fertilidad.
Instituto de Investigaciones del Arroz. MINAG, La Habana, 20 p.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cancio,
T; J.L. Pe&#241;a y F.V. Pe&#241;a. 1989.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Uso de los abonos verdes en &#225;reas tabacaleras de la
regi&#243;n
del Escambray. Centro Agr&#237;cola, Sta. Clara 16*4:59-67.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cancio,
T.M.; J.L. Pe&#241;a y F.V. Pe&#241;a. 1990.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Aplicaci&#243;n de una labranza reducida y abonos verdes en el
cultivo de la cebolla. Ciencia de la Agricultura, la Habana
40:181-183.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CITMA,.
1998.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Programa de Acci&#243;n Nacional de Lucha Contra la
Desertificaci&#243;n
y la Sequ&#237;a en la rep&#250;blica de Cuba. Ministerio
de
Ciencia Tecnolog&#237;a y Medio Ambiente. La Habana, Cuba, 60p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Corbera,
J. 1998.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Coinoculaci&#243;n &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Bradyrhizobium
japonicum&lt;i&gt; - micorriza ves&#237;culo - arbuscular como
fuente
alternativa de fertilizaci&#243;n para el cultivo de la soya.
Cultivos Tropicales 19(1):17-20.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Crespo,
G. y O. Guti&#233;rrez. 1992.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Estudio de m&#233;todos para aumentar la efectividad del
esti&#233;rcol
vacuno como abono org&#225;nico. Res&#250;menes del I
Taller
Internacional sobre Biofertilizantes en los Tr&#243;picos. La
Habana, 127 p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;
&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cueto,
C.R. y M. S&#225;nchez. 1994.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Interacci&#243;n de cepas de hongos MVA en pl&#225;ntulas
de
maracuy&#225; (&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;Pasiflora
edulis&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Sims var. flavicarpa).
XVII Reuni&#243;n Latinoamericana de Rhizobiolog&#237;a
(RELAR)
Ciudad de La Habana: 103.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Dibut,
B. 1998.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Efecto de Azotobacter chroococcum sobre el cultivo de la cebolla.
Tesis. Dr. Cs. Agr. La Habana. 101 p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Dibut,
B.; A. Rodr&#237;guez y R. Mart&#237;nez-Viera. 1996.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Efecto de la doble funci&#243;n de &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Azotoryza
&lt;i&gt;sobre el pl&#225;tano &lt;/i&gt;Musa sp&lt;i&gt;.
INFOMUSA, 5 (1):20-23.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Febles,
J.M. 1998.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Aportes para el manejo ecol&#243;gico de los suelos en Cuba.
Folleto UNAH, La Habana, Cuba 22 p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Fern&#225;ndez,
F; R. Ortiz; M.A. Mart&#237;nez.; Annareya Costales. y Desiree
Llon&#237;n. 1997.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
The effect of comercial arbuscular mycorrizal fungui (AMG) inoculants
on rice &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Oryza
sativa&lt;i&gt; in different types of soils. Cultivos Tropicales
18(1):5-9.
&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gandarilla,
J. E.; Denia P&#233;rez y R. D. Curbelo. 1995.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Sistemas bioorg&#225;nicos de nutrici&#243;n para
organop&#243;nicos.
II encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica. Programa y
Res&#250;menes. La Habana: 29.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Garc&#237;a,
M.; J. Azcuy; J.R. Cueto; E. Furrazola; E. Povyn; E.G.
Ca&#241;izares;
R.C. Ferrer y R. A. Herrera. 1992.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Influencia de diferentes hongos micorriz&#243;genos
ves&#237;culo-arbusculares sobre el crecimiento de
pl&#225;ntulas
de maracuya &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Passiflora
edulis&lt;i&gt; Sims. var. flavicarpa. Res&#250;menes del I
Taller
Internacional sobre Biofertilizaci&#243;n en los
Tr&#243;picos,
La Habana, 127 p.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Garc&#237;a,
Margarita. 1998.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Contribuci&#243;n al estudio y utilizaci&#243;n de los
abonos
verdes en cultivos econ&#243;micos desarrollados sobre un suelo
Ferral&#237;tico Rojo de La Habana. Tesis en opci&#243;n al
grado
de Dr. Cs. Agr&#237;colas. La Habana, 200 p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Garc&#237;a,
Margarita y Eolia Treto. 1997.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Contribuci&#243;n al estudio y utilizaci&#243;n de los
abonos
verdes en cultivos y utilizaci&#243;n de los abonos verdes en
cultivos econ&#243;micos desarrollados sobre suelos
Ferral&#237;ticos
rojos en las condiciones de Cuba. Res&#250;menes I Taller
Nacional
de Producci&#243;n Agroecol&#243;gica de Cultivos
Alimenticios en
Condiciones Tropicales. IIH &#8220;Liliana Dimitrova&#8221;, La
Habana: 74.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;G&#225;rciga,
M.; A. Fern&#225;ndez y E. Pouy&#250;. 1992.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Perspectivas del uso de micorriza en el cultivo del tabaco.
Res&#250;menes
del I Taller Internacional sobre Biofertilizantes en los
Tr&#243;picos,
La Habana, 127 p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Gonz&#225;lez,
P.J; G. Navarro; D. Fern&#225;ndez y F. Camina. 1996.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
La lombricultura. 2. Una opci&#243;n productiva. Revista de
Agricultura Org&#225;nica 2(1):15-17.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hern&#225;ndez,
G; V. Toscano; H. V&#225;zquez; L. A. G&#243;mez; N.
M&#233;ndez;
M. S&#225;nchez y M. Mosquera. 1994.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Uso y manejo de inoculantes a base de Rhizobium en vignas. Cultivos
Tropicales. Programa y Res&#250;menes. IX Seminario
Cient&#237;fico
del Instituto Nacional de Ciencias Agr&#237;colas, la Habana, 116
p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Hern&#225;ndez,
G; J. J. Drevon; H. Garc&#237;a y B. Faure. 1998.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Fijaci&#243;n simbi&#243;tica del nitr&#243;geno;
resultados
obtenidos en Cuba para frijol com&#250;n. Programa y
Res&#250;menes
XI Seminario Cient&#237;fico del Instituto Nacional de Ciencias
Agr&#237;colas. La Habana. Noviembre 17-20. 215 p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Herrera,
R.A. 1994.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Ecolog&#237;a de las micorrizas en ecosistemas tropicales. XVII
Reuni&#243;n Latinoamericana de Rhizobiolog&#237;a (RELAR).
Ciudad de La Habana: 38.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;INCA.
1997.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Ecomic, Azofert y Rhizofert, biofertilizantes originales, seguros y
eficientes para la agricultura, La Habana, Cuba, 26p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;L&#243;pez,
Mirtha. 1994.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
La biofertilizaci&#243;n en las leguminosas de pastos y soya en
Cuba. XVII Reuni&#243;n Latinoamericana de
Rhizobiolog&#237;a
(RELAR). Ciudad de La Habana: 36.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mart&#237;nez
Viera, R. 1997.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Los biofertilizantes como pilares b&#225;sicos de la agricultura
sostenible en Cuba. Conferencias I Taller Nacional de
Producci&#243;n
Agroecol&#243;gica d Cultivos Alimenticios en Condiciones
Tropicales. IIH &#8220;Liliana Dimitrova&#8221;. La Habana,
Cuba: 88.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mart&#237;nez
Viera, R. y B. Dibut 1996 a.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Beneficios de la utilizaci&#243;n de los biofertilizantes en
Cuba.
En: Memorias del I Encuentro Internacional sobre Agricultura Urbana y
su impacto en la comunidad. La Habana, p.61-67.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mart&#237;nez
Viera, R. y B. Dibut. 1996 b. &lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Los
biofertilizantes como pilares b&#225;sicos de la agricultura
sostenible. En: Curso &#8211;Taller Gesti&#243;n
medioambiental de
Desarrollo Rural, La Habana, p. 62-81.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mart&#237;nez
Viera, R. y G. Hern&#225;ndez. 1995.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Los biofertilizantes en la agricultura cubana. En: Res&#250;menes
del III Encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica,
Conferencias, La Habana, p. 43.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mayea,
S. 1994.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Tecnolog&#237;a para la producci&#243;n de compost
(biotierra) a
partir de la inoculaci&#243;n con microorganismos de diversos
restos vegetales. CIDA, La Habana, 22p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;MINAG,
1993. &lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Instructivo
t&#233;cnico de lombricultura. &lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;b&gt;
&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;Delegaci&#243;n Provincial
del MINAG. La Habana 4p.&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Nardo,
A.; E. G. Ca&#241;izares; Mar&#237;a Garc&#237;a;
Julia Azcuy;
J. Sosa; J.M. Cala&#241;a y Mabel Guerra. 1992.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Evaluaci&#243;n de la influencia de dos tipos de biofertilizantes
en el crecimiento y desarrollo de posturas de mandarino cleopatra en
la fase de vivero. Res&#250;menes del Taller Internacional sobre
biofertilizantes en los Tr&#243;picos, La Habana, 127p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Noval,
Blanca de la, Mar&#237;a Hern&#225;ndez y J.C.
Hern&#225;ndez.
1997.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Utilizaci&#243;n de las micorrizas arbusculares en la
adaptaci&#243;n
de vitroplantas de banano (&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Musa
sp&lt;i&gt;.) dosis y cepas de hongos formadores de MVA y combinaciones
de
sustratos. Cultivos Tropicales 18(3):5-9.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Noval,
Blanca de la; F. Fern&#225;ndez y R. Herrera. 1995.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Efecto del uso de micorriza arbuscular y combinaciones de sustrato
sobre el crecimiento y desarrollo de vitroplantas de pi&#241;a.
Cultivos Tropicales 16(1):19-22.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Paneque,
V.M.; P. J. Gonz&#225;lez y J.M. Cala&#241;a. 1986.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Estudio de los residuos del Centro de Acopio &#8220;La
Paulina&#8221;
del Complejo Agroindustrial Azucarero &#8220;Abrahanm
Lincoln&#8221;
Servicio Cient&#237;fico-T&#233;cnico del Dpto. de
Agroqu&#237;mica
del INCA. La Habana. 7p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Paneque,
V. M.; P. J. Gonz&#225;lez y J. Fern&#225;ndez. 1991.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Utilizaci&#243;n de las aguas residuales del CAI &#8220;Juan
Manuel
M&#225;rquez&#8221; para el riego y la
fertilizaci&#243;n de la
ca&#241;a de az&#250;car. Cultivos Tropicales. 12(2):5-8.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Paneque,
V. M. y M. A. Mart&#237;nez. 1992.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Evaluaci&#243;n de la vinasa del CAI &#8220;H&#233;ctor
Molina&#8221;
como fertilizante para la ca&#241;a de az&#250;car. La
Habana,
6p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Paneque,
V. M. y G. Grass. 1992.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Caracterizaci&#243;n de las aguas residuales del combinado de
C&#237;tricos Jag&#252;ey Grande y su potencialidad como
fuente de
riego y fertilizaci&#243;n. Folleto del Instituto Nacional de
Ciencias Agr&#237;colas, San Jos&#233; de las Lajas, La
Habana,
junio, 6p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Paneque,
V. M. 1999.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Utilizaci&#243;n de los residuales de la industria azucarera en
el
fertirriego de la ca&#241;a de az&#250;car. Folleto del
Ministerio del Az&#250;car, 17p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pe&#241;a,
J. L.; F. Pe&#241;a y T. Cancio. 1986.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Comportamiento del millo Sorghum vulgare, Pers. Como cultivo
antierosivo y mejorador del suelo en &#225;reas en
&#225;reas de
producci&#243;n de semillas de papa en la monta&#241;a.
Jornada
Cient&#237;fica de la Est. Exp. del Escambray. Barajagua,
Cienfuegos.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pe&#241;a,
J. L; F. Pe&#241;a; T. Cancio y B. Gronzo. 1988.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Instructivo t&#233;cnico sobre el uso de los abonos verdes como
protectores y mejoradores del suelo. Ministerio de la Agricultura, La
Habana. 41p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pe&#241;a,
E.; Miriam Carri&#243;n y R. Gonz&#225;lez. 1995.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
La cachaza como sustrato en organop&#243;nicos. II Encuentro
Nacional de Agricultura Org&#225;nica. Programa y
Res&#250;menes,
La Habana, 17-19 mayo, 111p&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Pijeira,
L. y Eolia Treto. 1983.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Estudio del comportamiento de las cepas de &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rhizobium
japonicum&lt;i&gt; asociadas a variedades de soya de primavera.
Cultivos
Tropicales. 5(1):61-73.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Pijeira,
L. y Eolia Treto. 1986.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Estudio la eficiencia de la cepa de &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rhizobium
japonicum&lt;i&gt; 4312 asociada a la variedad de soya G7R315 en un
suelo
Ferral&#237;tico rojo compactado. Cultivos Tropicales.
8(3):87-94..&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Pijeira,
L.; Eolia Treto; J.D. Mederos; J. Corbera; Ana Velazco; Mirta
Castellanos y N. Medina. 1988.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
La nutrici&#243;n y fertilizaci&#243;n de la soya cultivada
en
condiciones de un suelo ferral&#237;tico rojo compactado de Cuba.
Cultivos Tropicales. 10(3):19-26.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ram&#243;n-Cuevas,
J; O. Morej&#243;n; Mayra Ojeda y Victoria Vale. 1996.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
La lombricultura. 1. Una opci&#243;n ecol&#243;gica.
Revista
Agricultura Org&#225;nica. 2(1):13-14.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rivera,
R.; F. Fern&#225;ndez; C. S&#225;nchez; C. Bustamante; R.
Herrera
y M. Ochoa. 1997.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Efecto de la inoculaci&#243;n con hongos
micorriz&#243;genos V.A.
y bacterias rizosf&#233;ricas sobre el crecimiento de las
posturas
de cafeto. Cultivos Tropicales. 18(3):15-23.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Rold&#243;s,
J.; F. Gonz&#225;lez; Marl&#233;n P&#233;rez; E.
Garc&#237;a;
J. Hern&#225;ndez; A. Gil y A. Men&#233;ndez. 1992.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
La aplicaci&#243;n de biopreparados a base de Azospirillum y su
efecto sobre la productividad de la ca&#241;a de
az&#250;car.
Res&#250;menes del I Taller Internacional sobre biofertilizantes
en
los Tr&#243;picos, La Habana, 127p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Ruiz, L.
1993.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Factores que condicionan la eficiencia de las micorrizas
arbusculares, como alternativa para la fertilizaci&#243;n de las
ra&#237;ces y tub&#233;rculos tropicales. Tesis en
opci&#243;n
al grado cient&#237;fico de Dr. Cs. Agr. UNAH. La Habana, 112p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;SANE.
1999.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Proyecto del PNUD. Informe Final. Grupo Gestor de Agricultura
Org&#225;nica. La Habana, Cuba, 46p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Treto,
Eolia; Margarita Garc&#237;a; R. Brunet; J. Herrera; J. Kessel;
R.
G&#243;mez; R. Iglesias y H. Santana. 1992.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Nutrici&#243;n y fertilizaci&#243;n de la pi&#241;a,
20 a&#241;os
de investigaci&#243;n en el Instituto Nacional de Ciencias
Agr&#237;colas. Cultivos Tropicales. 13(2-3): 5-59.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Treto,
Eolia; Margarita Garc&#237;a; Mayte Alvarez y Lyvia
Fern&#225;ndez.
1994.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;i&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;
Abonos verdes: algunas posibilidades de su uso en la agricultura
cubana. IV Forum Nacional de Ciencia y T&#233;cnica. La Habana,
12p.&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p class=&quot;western&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.06in;&quot; align=&quot;justify&quot; lang=&quot;es-ES&quot;&gt;
&lt;b&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;Velazco,
Ana, R. Castro, Mar&#237;a C. N&#225;poles, F. Cuevas, G.
D&#237;az
y Teresa Hern&#225;ndez. 1992.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;i&gt;
Uso del &lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;es-ES&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Azospirillum
brasilense&lt;i&gt; en el cultivo del arroz. I Taller Internacional
sobre
Biofertilizantes en los Tr&#243;picos, La Habana. 127p.&lt;/i&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		

	</item>
<item xml:lang="es">
		<title>Tracci&#243;n animal, mecanizaci&#243;n y agricultura sostenible</title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article28</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article28</guid>
		<dc:date>2005-12-18T01:50:54Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>es</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>1- Instituto de Investigaciones de Mecanizaci&#243;n Agropecuaria (IIMA) 2- Universidad Agraria de La Habana (UNAH) Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente: Xpdf Acrobat Reader El ganado vacuno ha sido usado como animal de trabajo en Cuba desde la &#233;poca de la conquista y colonizaci&#243;n por los europeos hace cinco siglos. Especialmente bueyes de razas r&#250;sticas en yuntas, para diferentes labores de preparaci&#243;n de suelos, cultivo y transporte de (...)

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique16" rel="directory"&gt;Transformando el Campo Cubano&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;1- Instituto de Investigaciones de Mecanizaci&#243;n Agropecuaria (IIMA)
2- Universidad Agraria de La Habana (UNAH)&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: rgb(249, 245, 213);&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;color: rgb(137, 45, 0);&quot;&gt;
&lt;b&gt;Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente:&lt;/b&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.foolabs.com/xpdf/download.html&quot;&gt;Xpdf&lt;/a&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.adobe.com/products/acrobat/acrrsystemreqs.html&quot;&gt;Acrobat Reader&lt;/a&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;dl class='spip_document_89 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;a href=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/ARCADIO---Traccion_animal_mecanizacion_y_agricultura_sostenible.pdf&quot; title='PDF - 140.7 KB' type=&quot;application/pdf&quot;&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/prive/vignettes/pdf.png' width='52' height='52' alt='PDF - 140.7 KB' /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;p&gt;El ganado vacuno ha sido usado como animal de trabajo en Cuba desde la &#233;poca de la conquista y colonizaci&#243;n por los europeos hace cinco siglos. Especialmente bueyes de razas r&#250;sticas en yuntas, para diferentes labores de preparaci&#243;n de suelos, cultivo y transporte de productos. Los &#233;quidos, s&#243;lo como excepci&#243;n, se han empleado para roturaci&#243;n y cultivo, pero son muy comunes para el transporte, especialmente los mulos para el acarreo de caf&#233; y otros productos en zonas monta&#241;osas.
Antes del triunfo de la Revoluci&#243;n en 1959, la mecanizaci&#243;n agropecuaria era muy limitada y la casi absoluta mayor&#237;a de las labores se efectuaba manualmente o con tracci&#243;n animal. En 1960 exist&#237;an 500 000 bueyes, 800 000 caballos y unos 35 000 burros y mulos. En cambio, la cantidad de tractores no pasaba de 9 000, casi todos de baja potencia (R&#237;os, 1995). La tabla 1 muestra las variaciones en la existencia de animales de trabajo y tractores desde 1960.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.59in; text-indent: -0.59in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;Tabla
1.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Variaci&#243;n de la
existencia de tractores y animales de trabajo en el periodo
1960 1997
(R&#237;os y Aguerrebere, 1998)&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;113&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;col width=&quot;60&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Fuente
energ&#233;tica&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1960&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1970&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1980&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1990&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Tractores&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;9 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;52 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;68 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;85 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;73 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Bueyes&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;500 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;490 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;338 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;163 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;400 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Caballos de trabajo&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;800 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;741 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;811 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;235 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;282 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;113&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Mulos&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;29 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;25 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;30 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;60&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.16in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt;&lt;span style=&quot;&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;32 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;La &quot;tractorizaci&#243;n&quot; y sus consecuencias&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Entre los factores que influyeron decisivamente en las variaciones en el uso de la tracci&#243;n animal en la agricultura cubana estaba la disponibilidad de medios t&#233;cnicos motorizados. Durante los primeros a&#241;os del per&#237;odo revolucionario se comenz&#243; una masiva introducci&#243;n de tractores como parte de una estrategia encaminada a la transformaci&#243;n y modernizaci&#243;n de la agricultura. Durante tres d&#233;cadas, de 1970 a 1990 el n&#250;mero de tractores se increment&#243; diez veces, llegando hasta 85 000 en 1990 y el crecimiento no fue solo en cantidad, sino tambi&#233;n en calidad, ya que la potencia media de los tractores creci&#243; de 40 hasta 75 H.P. (Caballos de fuerza). En el mismo per&#237;odo el n&#250;mero de bueyes experiment&#243; una aguda reducci&#243;n hasta unos 163 000 (R&#237;os y Aguerrebere, 1998).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La creciente adopci&#243;n de las tecnolog&#237;as tractorizadas fue fomentada tambi&#233;n por la concentraci&#243;n de la agricultura seg&#250;n el modelo socialista: la producci&#243;n agr&#237;cola en grandes granjas estatales con alto nivel de mecanizaci&#243;n. Esto condujo a un fuerte sector estatal que no fomentaba el uso de la tracci&#243;n animal. S&#243;lo permaneci&#243; un limitado sector cooperativo y de propietarios privados. La ayuda sovi&#233;tica con cr&#233;ditos blandos respald&#243; no s&#243;lo la importaci&#243;n e introducci&#243;n masiva de tractores, combinadas, implementos, piezas de repuesto y combustible, sino tambi&#233;n de productos alimenticios, todo lo cual, unido a dificultades provocadas por factores externos e internos se tradujo en dr&#225;sticos cambios en las estructuras, organizaci&#243;n y nivel de la producci&#243;n agropecuaria e incluso de los h&#225;bitos alimenticios.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la d&#233;cada del 80, en pleno desarrollo de la &#8220;Revoluci&#243;n Verde&#8221;, Cuba ya contaba con una buena capacidad productiva y alto nivel de desarrollo cient&#237;fico&#8209;t&#233;cnico. La poblaci&#243;n casi se hab&#237;a duplicado con respecto al per&#237;odo pre&#8209;revolucionario pero debido al &#233;xodo de la poblaci&#243;n de las &#225;reas rurales ya la mecanizaci&#243;n reemplazaba a la labor campesina. Se construyeron comunidades rurales con los beneficios sociales que dispon&#237;a el pa&#237;s, y la producci&#243;n agr&#237;cola se incrementaba gradualmente con el empleo de potentes tractores, instalaciones de riego y abundante uso de productos agroqu&#237;micos, caracter&#237;sticos de una agricultura intensiva.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Entre los principales da&#241;os que este tipo de agricultura mecanizada y de altos insumos fue produciendo en el suelo se encuentran:
Compactaci&#243;n excesiva, que por ejemplo, en la agricultura ca&#241;era trajo una gradual disminuci&#243;n de los rendimientos y de la duraci&#243;n de las cepas de ca&#241;a. La compac-taci&#243;n se produce por el pase sucesivo por el campo de tractores, combinadas, remolques, asperjadoras y otros medios, as&#237; como por el uso de arados de discos y vertederas. Estudios realizados en las condiciones de Cuba por Ponce et al. (1996), demostraron que el tractor produce un grado de apisonamiento del suelo cinco a ocho veces superior a los animales de tiro, usando tecnolog&#237;as semejantes de preparaci&#243;n de suelos. Seg&#250;n Carrobello y D&#237;az (1998) existen 2.5 millones de hect&#225;reas en el pa&#237;s con diversos grados de compactaci&#243;n del suelo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En nuestros suelos se ha producido una fuerte erosi&#243;n debido a t&#233;cnicas inadecuadas de roturaci&#243;n y cultivo, especialmente el excesivo n&#250;mero de operaciones de laboreo del suelo, la eliminaci&#243;n por per&#237;odos prolongados de la cubierta protectora de hierbas y cultivos, el arrastre de la capa vegetal, etc. En la producci&#243;n de tub&#233;rculos, hortalizas, ca&#241;a y otros cultivos agr&#237;colas a veces se realizaban sucesivas labores de roturaci&#243;n, cruce, gradeo, etc., para mantener el suelo mullido en espera de condiciones favorables para la siembra, o por atrasos provocados por otras causas, lo cual favorece tanto la erosi&#243;n e&#243;lica como el arrastre de la capa vegetal por las lluvias. Las tecnolog&#237;as de laboreo m&#237;nimo pr&#225;cticamente no se utilizaban. Seg&#250;n la misma fuente, un total de 4.2 millones de ha est&#225;n erosionadas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Por otra parte ha ocurrido una salinizaci&#243;n acelerada y mal drenaje de una gran parte de las &#225;reas productivas por el sobreuso de las aguas y otros factores. Aunque se han investigado equipos, implementos y tecnolog&#237;as adecuadas para la recuperaci&#243;n de &#225;reas salinas, puede decirse que &#233;sta es a&#250;n una tarea por desarrollar en gran escala, pues deber&#225;n recuperarse mas de 1.0 mill&#243;n de ha salinizadas. El trabajo de drenaje ha tenido m&#225;s &#233;xito, especialmente en la agricultura ca&#241;era, pero a&#250;n hay 1.5 millones de ha afectadas (Ca&#173;rro&#173;bello y D&#237;az, 1998).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Todos estos da&#241;os, derivados directamente de la alta mecanizaci&#243;n de la agricultura y el uso de implementos y m&#225;quinas inadecuadas, pueden evitarse con una adecuada pol&#237;tica de conservaci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La ca&#237;da de los pa&#237;ses socialistas europeos produjo en Cuba una dram&#225;tica escasez de divisas para la adquisici&#243;n de insumos para la agricultura, especialmente combustible, maquinaria y piezas de repuesto, lo que hizo insostenible el alto nivel de mecanizaci&#243;n alcanzado. El mantenimiento de la producci&#243;n de alimentos a niveles razonables en tales condiciones se convirti&#243; en una tarea enorme, por lo que se desarrollaron nuevas pol&#237;ticas y estrategias en la agricultura.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Para suplir en parte el empleo de tractores se decidi&#243; incrementar r&#225;pidamente el uso de la tracci&#243;n animal y el desarrollo de su infraestructura. Se comenz&#243; una nueva orga-nizaci&#243;n de la maquinaria, que incluy&#243; el incremento en la fabricaci&#243;n de implementos y la baja o conservaci&#243;n de los tractores y otros equipos no imprescindibles.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;La tracci&#243;n animal y la mecanizaci&#243;n en las nuevas condiciones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Para enfrentar con enfoque realista las nuevas condiciones, la m&#225;s importante de las medidas tomadas fue la transformaci&#243;n de una parte sustancial de las grandes em-presas agr&#237;colas estatales en Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa (UBPC), en las cuales los productores tienen un sistema de autogesti&#243;n y una parte de la producci&#243;n se vende bajo contrato al Estado, y la otra parte se puede comerciar en el mercado agr&#237;cola a precios liberados. Tambi&#233;n para la producci&#243;n de algunos culti-vos como tabaco y caf&#233; se comenz&#243; la entrega de peque&#241;as parcelas a productores familiares.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La estructuraci&#243;n de las unidades productivas en superficies m&#225;s peque&#241;as crea condiciones favorables para la adopci&#243;n de tecnolog&#237;as productivas de bajos insumos y conservacionistas, entre ellas, el uso de tracci&#243;n animal, la aplicaci&#243;n de fertilizantes y control fitosanitario de origen biol&#243;gico, la adopci&#243;n de implementos agr&#237;colas menos agresivos, y lo que es tal vez m&#225;s importante, un mayor acercamiento y vinculaci&#243;n del productor al pedazo de tierra del que extrae el fruto de su trabajo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;No obstante, dadas las condiciones actuales de distribuci&#243;n de la tierra y d&#233;ficit de fuerza de trabajo en el campo, debe tenerse en cuenta continuar tomando medidas de conservaci&#243;n que aunque menos efectivas a gran escala, s&#237; son necesarias para hacer m&#225;s sostenibles las producciones agr&#237;colas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Una de las medidas importantes para enfrentar el llamado &#8220;Per&#237;odo Especial&#8221; en la agricultura, fue el inicio de un vasto programa de incremento de la tracci&#243;n animal en las diferentes estructuras de producci&#243;n de las unidades agropecuarias, para la realizaci&#243;n de todas las labores en que esta tecnolog&#237;a fuera posible o econ&#243;micamente justificada. Sin embargo, &#233;sta no ha resultado una tarea f&#225;cil ya que los campesinos, habituados a operar tractores, solo con dificultad asumen la tarea de trabajar con una yunta de bueyes, y a veces no s&#243;lo los productores, sino tambi&#233;n algunos t&#233;cnicos y dirigentes, a&#250;n hoy, ven la mecanizaci&#243;n como un s&#237;mbolo de progreso y la tracci&#243;n animal como &#8220;un regreso al pasado&#8221;.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Este programa se inici&#243; en 1992 cuando Ministerio de la Agricultura (MINAG) y el Ministerio del Az&#250;car (MINAZ) establecieron un grupo de recomendaciones para fomentar el uso de la tracci&#243;n animal, respaldado por un serio control en el combustible suministrado para el uso en tractores y en la distribuci&#243;n de las piezas de repuesto adquiridas con las escasas divisas disponibles.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Una de las grandes limitantes en la adopci&#243;n e incremento en el uso de la fuerza de tracci&#243;n animal era la limitada infraestructura en esta actividad, caracterizada por el serio problema log&#237;stico que tuvo que enfrentar el MINAG en la obtenci&#243;n de un numero elevado de bueyes para ser suministrado al sector agr&#237;cola, especialmente en las actuales condiciones en que la existencia de ganado es muy limitada, mientras que para las unidades agr&#237;colas el problema radicaba en la selecci&#243;n y entrenamiento de boyeros, crear las condiciones para la doma de los bueyes, y garantizar la alimentaci&#243;n, cuidado sanitario y protecci&#243;n de &#233;stos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Limitando al m&#237;nimo el ganado entregado para sacrificio, pr&#225;cticamente todos los toros en buenas condiciones f&#237;sicas fueron seleccionados y dispuestos para ser entregados a las cooperativas y empresas estatales. El primer programa en 1991&#8209;1992 incluy&#243; el suministro de 100 000 bueyes y en un segundo programa en 1993&#8209;1995 otros 100 000.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El programa contin&#250;a, y actualmente hay alrededor de 376 000 bueyes de trabajo en Cuba, cerca de 2.5 veces los existentes en 1990. Anualmente se entrenan m&#225;s de 30 000, pues no solo hay que aumentar la cantidad de yuntas sino tambi&#233;n reponer las bajas (Ruiz, 1998).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la tabla 2 se muestra la distribuci&#243;n de los bueyes de trabajo en los diferentes sectores agropecuarios. Es muy significativa la relaci&#243;n existente entre el tipo de estructura de la producci&#243;n agropecuaria y la utilizaci&#243;n de la tracci&#243;n animal, la cual se concentra en el sector privado. Este sector con el 15% de la tierra posee el 78% de los bueyes. Sin embargo, la tractorizaci&#243;n es muy grande en el sector estatal y otros de orientaci&#243;n m&#225;s centralizada, que poseen el 22% de los animales con un 85% de la tierra (R&#237;os y Aguerrebere, 1998; MINAG, 1997).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Este comportamiento puede explicarse en parte por la tradici&#243;n, pues a pesar de la introducci&#243;n masiva de tractores, en algunas regiones se continu&#243; utilizando en gran escala la tracci&#243;n animal. En la producci&#243;n tabacalera, por ejemplo, hay m&#250;ltiples labores que siempre se han hecho exclusivamente a mano para garantizar la calidad de la hoja o por otros requerimientos y este sector nunca abandon&#243; el uso de animales. Tambi&#233;n influye grandemente el grado de desarrollo del territorio donde radique la unidad agropecuaria. Un ejemplo de ello es que en la provincia de La Habana, de alto nivel t&#233;cnico, hay una mecanizaci&#243;n m&#225;s desarrollada que en Pinar del R&#237;o, en que se hace un mayor uso de la tracci&#243;n animal. En muchas otras provin-cias del pa&#237;s es tambi&#233;n predominante el empleo de animales (Ponce et al.,1996).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;Tabla 2.&lt;span style=&quot;&quot;&gt;
Existencia de bueyes de trabajo por sectores en 1997 (MINAG, 1997,
adaptado por R&#237;os y Aguerrebere, 1998)&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;474&quot;&gt; &lt;col width=&quot;197&quot;&gt; &lt;col width=&quot;122&quot;&gt; &lt;col width=&quot;122&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;197&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Sector&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Cantidad&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;%&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;197&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Estatal&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.39in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;40 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.59in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;10&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;197&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CPA&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.39in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;16 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.59in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;4&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;197&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;CCS y campesinos individuales&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.39in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;312 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.59in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;78&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;197&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;UBPC&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.39in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;32 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.59in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;8&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;197&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Total&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.39in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;400 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;122&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.59in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;100&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Selecci&#243;n y promoci&#243;n de nuevas t&#233;cnicas de preparaci&#243;n de suelos&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Por largo tiempo las t&#233;cnicas para la preparaci&#243;n de suelos con tractor han sido los arados de discos, y con tracci&#243;n animal los arados de vertedera y arados conven-cionales de madera. En las condiciones de los suelos cubanos, estas tecnolog&#237;as tradicionales de laboreo y cultivo han producido una gran degradaci&#243;n de la fertilidad, un mayor enyerbamiento, incremento de las &#225;reas erosionadas y otros m&#250;ltiples da&#241;os, a veces irreversibles.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Un cambio fundamental ha sido el desarrollo de un nuevo tipo de arado, patentado por el Instituto de Investigaciones de Mecanizaci&#243;n Agropecuaria (IIMA) y el Instituto de Investigaciones de Suelos y Agroqu&#237;mica (IISA) bajo el nombre de &#8220;multiarado&#8221;, del cual ya hay variantes para tractor y tracci&#243;n animal, y como &#243;rganos individuales para barras portaimplementos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El multiarado esta destinado a la roturaci&#243;n, cruce, surcado, cultivo, aporque, etc., y con diferentes aditamentos puede usarse para sembrar, tapar y otras labores. Su principio de funcionamiento es completamente diferente a los arados de discos o de vertedera, pues produce la roturaci&#243;n mediante el corte horizontal del suelo, sin inversi&#243;n del prisma de tierra, a diferencia de los arados convencionales que mezclan las diferentes capas de suelo, produciendo a la larga una p&#233;rdida de su fertilidad. Otra ventaja de este tipo de &#243;rgano de corte es que favorece el control de la vegetaci&#243;n indeseable, especialmente las yerbas rizomatosas, ya que con los discos se cortan en pedazos que despu&#233;s se reproducen individualmente, multiplic&#225;ndose de forma acelerada.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Se habilitaron herrer&#237;as y talleres de fabricaci&#243;n de arreos y otros insumos para estas tecnolog&#237;as. La labor del IIMA, y de otras instituciones e innovadores de todo el pa&#237;s ha creado una serie de nuevos implementos m&#225;s productivos, vers&#225;tiles y eficientes que ya se est&#225;n generalizando como el multiarado de tiro animal denominado &#8220;6 en 1&#8221;, que posibilita hacer 6 o m&#225;s labores diferentes con sencillos cambios de elementos. Est&#225;n en diversas etapas de introducci&#243;n otras m&#225;quinas de tracci&#243;n animal como sembradoras de granos, plantadoras de papas, multicultivadores, cultivadores de gran ancho, asperjadoras, etc.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la tabla 3 vemos que en el per&#237;odo 1990&#8209;1997 la cantidad de implementos de tracci&#243;n animal creci&#243; en 2.34 veces, y la de herrer&#237;as en 5.6 veces. El plan de construcci&#243;n de implementos supera las 11 000 unidades por a&#241;o. Sin embargo, a pesar del esfuerzo realizado, la relaci&#243;n de 1.04 implementos por yunta es a&#250;n muy baja. (MINAG, 1997).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-left: 0.49in; text-indent: -0.49in;&quot; align=&quot;justify&quot;&gt;&lt;font size=&quot;2&quot;&gt;Tabla
3.&lt;span style=&quot;&quot;&gt; Existencia de implementos y
herrer&#237;as en el per&#237;odo 1990 1997
(MINAG, 1997,
adaptado por R&#237;os y Aguerrebere, 1998)&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;table border=&quot;1&quot; bordercolor=&quot;#000000&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; width=&quot;475&quot;&gt; &lt;col width=&quot;208&quot;&gt; &lt;col width=&quot;75&quot;&gt; &lt;col width=&quot;75&quot;&gt; &lt;col width=&quot;75&quot;&gt; &lt;tbody&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;208&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Indicador&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1990&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1997&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td bgcolor=&quot;#000000&quot; width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font color=&quot;#ffffff&quot;&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1997/1990&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;208&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Implementos de tracci&#243;n animal&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.11in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;160 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.13in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;375 000&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.14in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.34&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;208&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Relaci&#243;n de implementos por yunta&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.11in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.00&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.13in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2.08&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.14in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;1.04&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr valign=&quot;top&quot;&gt; &lt;td width=&quot;208&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;Herrer&#237;as&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.11in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;500&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.13in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;2 800&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;td width=&quot;75&quot;&gt;
&lt;p&gt;&lt;p style=&quot;margin-right: 0.14in; margin-top: 0.04in;&quot; align=&quot;right&quot;&gt; &lt;font face=&quot;Zurich BT, sans-serif&quot;&gt;&lt;font style=&quot;font-size: 9pt;&quot; size=&quot;2&quot;&gt;5.6&lt;/font&gt;&lt;/font&gt;&lt;/p&gt; &lt;/td&gt; &lt;/tr&gt; &lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Capacitaci&#243;n y demostraci&#243;n de tecnolog&#237;as&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;En el uso de las distintas tecnolog&#237;as que se derivan de las fuentes energ&#233;ticas disponibles tiene gran influencia el nivel de desarrollo de los conocimientos de los obreros, dirigentes y t&#233;cnicos enfrascados en la producci&#243;n agropecuaria. En otros pa&#237;ses del Tercer Mundo el conocimiento t&#233;cnico de los campesinos es muy bajo y ello influye decisivamente en el uso predominante de la fuerza manual y del trabajo con animales. En cambio, en Cuba el grado cultural de los obreros agr&#237;colas es rela-tivamente alto y se cuenta adem&#225;s en todos los niveles con dirigentes y profesionales calificados. Es por ello que no resulta dif&#237;cil el empleo de nuevas tecnolog&#237;as y medios t&#233;cnicos complejos como tractores, combinadas y otros equipos. Esto ha tra&#237;do como consecuencia una predilecci&#243;n por el uso de medios energ&#233;ticos mecanizados, y las nuevas generaciones ven la tracci&#243;n animal como un atraso, sin percatarse de su importancia econ&#243;mica y conservacionista.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la etapa inicial de la implementaci&#243;n del proyecto de incremento de la tracci&#243;n animal se hizo evidente que no pod&#237;an obtenerse resultados satisfactorios sin un intenso programa de demostraciones y capacitaci&#243;n en el uso de los nuevos implementos y tecnolog&#237;as que incluyera:
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Demostraciones de implementos nuevos y poco conocidos.
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Selecci&#243;n y promoci&#243;n de los implementos mas adecuados.
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Competencias y demostraciones de boyeros, herreros y fabricantes de yugos y arneses.
&lt;br /&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Discusiones e intercambio de experiencias sobre tracci&#243;n animal.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los eventos abarcan no solo la tracci&#243;n animal, sino tambi&#233;n la tracci&#243;n mecanizada, el transporte, el riego y otras, de modo que todos los obreros, t&#233;cnicos y dirigentes de la agricultura puedan conocer los adelantos logrados en cada nivel, y seleccionar los mejores resultados para su divulgaci&#243;n a otros niveles superiores.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Estas actividades se realizan en la mayor&#237;a de las unidades de producci&#243;n (cooperativas, granjas, etc.) y en todos los municipios y provincias, as&#237; como al nivel nacional, con miles de participantes en total, especialmente operadores de tractor, choferes, obreros de taller, boyeros, entrenadores, t&#233;cnicos, personal de direcci&#243;n y otros. En 1997 se realizaron en el pa&#237;s 2 344 eventos de este tipo, de ellos 1 818 en la base, con un total de 64 279 participantes (MINAG, 1997).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Un papel muy importante en el desarrollo de la mecanizaci&#243;n agropecuaria y la asimilaci&#243;n de las nuevas tecnolog&#237;as motorizadas y con tracci&#243;n animal lo tienen los Institutos de Investigaci&#243;n y la red de centros docentes formadores de obreros calificados, t&#233;cnicos y profesionales. En cada provincia hay una o m&#225;s Escuelas de Capacitaci&#243;n para formaci&#243;n y reciclaje de personal, as&#237; como est&#225;n distribuidos por todo el pa&#237;s numerosos Institutos Polit&#233;cnicos Agropecuarios (IPA) y Universidades que grad&#250;an profesionales en materias afines a esta rama. El Ministerio de la Agricultura (MINAG) y el Ministerio del Az&#250;car (MINAZ) cuentan con una red de 19 Institutos de Investigaci&#243;n en temas agropecuarios, a los que se suman los pertenecientes al Ministerio de Educaci&#243;n Superior (MES), el Ministerio de Ciencia Tecnolog&#237;a y Medio Ambiente (CITMA) y otros.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Conclusiones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;En los &#250;ltimos a&#241;os se ha producido en Cuba una recuperaci&#243;n en el uso de la tracci&#243;n animal, al crecer en 2.5 veces la existencia de bueyes respecto a 1990, pero esto a&#250;n est&#225; lejos de las posibilidades y necesidades reales, por lo que el programa contin&#250;a. Los incrementos ulteriores dependen en gran medida de la continuidad de las acciones que en los &#250;ltimos a&#241;os se llevan a cabo para el aumento del n&#250;mero de animales, implementos, arreos y otros medios, as&#237; como la capacitaci&#243;n del personal.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La experiencia ha corroborado algo que, aunque conocido, a veces no se tiene en cuenta: la tracci&#243;n animal, la tracci&#243;n mecanizada y las labores manuales generan tecnolog&#237;as productivas que tienen diferente grado de perjuicio al medio, especialmente a un recurso tan vital como el suelo. Estas tecnolog&#237;as no son excluyentes entre s&#237;, sino que deben considerarse siempre como complementarias, pues la cuesti&#243;n no radica en reemplazar al tractor, sino que la selecci&#243;n de una u otra variante depende de muchos factores, entre los cuales siempre debe predominar el de los costos. Sin embargo, a veces hay otros factores que generan estrategias, como lo han sido, en el caso de Cuba, las pol&#237;ticas de ahorro de combustible o de uso de tecnolog&#237;as conservacionistas del suelo.&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Referencias&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;i&gt;
&lt;strong&gt;Carrobello, C. y R. D&#237;az. 1998.&lt;/strong&gt; Agricultura en Cuba. Revista Bohemia, 90:17, La Habana, Cuba.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;MINAG. 1997.&lt;/strong&gt; Dictamen de la comisi&#243;n de mecanizaci&#243;n y tracci&#243;n animal. II Encuentro Nacional de Mecanizaci&#243;n y Tracci&#243;n Animal. Yaguajay, Cuba.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Ponce, F.; R Torres y R. Vento. 1996.&lt;/strong&gt; Determinaci&#243;n del grado y la intensidad de apisonamiento del suelo por los animales de tracci&#243;n y los tractores ligeros. II Congreso Internacional de Tracci&#243;n Animal. FAO&#8209;IIMA. La Habana, Cuba.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;R&#237;os, A. 1995.&lt;/strong&gt; Improving Animal Traction Technology in Cuba. Proceedings of the ATNESA Workshop. Nairobi, Kenya.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;R&#237;os, A. y S. Aguerrebere. 1998.&lt;/strong&gt; La tracci&#243;n animal en Cuba. Evento Internacional Agroingenier&#237;a Cuba 98. La Habana, Cuba.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Ruiz, P. 1998.&lt;/strong&gt; La mecanizaci&#243;n en el Ministerio de la Agricultura. Conferencia en el Evento Internacional Agroingenier&#237;a &#8209; Cuba'98. La Habana, Cuba.
&lt;/i&gt;&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		

	</item>
<item xml:lang="es">
		<title>UBPC de tabaco y ca&#241;a: Estudios de caso</title>
		<link>http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article27</link>
		<guid isPermaLink="true">http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?article27</guid>
		<dc:date>2005-12-18T01:43:19Z</dc:date>
		<dc:format>text/html</dc:format>
		<dc:language>es</dc:language>
		<dc:creator>admino</dc:creator>



		<description>Equipo de Estudios Rurales (EER), Universidad de La Habana (UH) Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente: Xpdf Acrobat Reader UBPC de tabaco versi&#195;&#179;n para imprimir Dentro de las reformas en la agricultura cubana de los a&#241;os 90, estuvo la creaci&#243;n de la Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa (UBPC) [1], en septiembre de 1993. Esta transformaci&#243;n, influy&#243; de forma decisiva en las formas de laborar y procesar diferentes cultivos en el pa&#237;s. (...)

-
&lt;a href="http://www.desal.org.mx/spip/spip.php?rubrique16" rel="directory"&gt;Transformando el Campo Cubano&lt;/a&gt;


		</description>


 <content:encoded>&lt;div class='rss_chapo'&gt;&lt;p&gt;Equipo de Estudios Rurales (EER), Universidad de La Habana (UH)&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: rgb(249, 245, 213);&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;color: rgb(137, 45, 0);&quot;&gt;
&lt;b&gt;Si necesita un programa para leer este tipo de archivos puede descargarlo libremente:&lt;/b&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.foolabs.com/xpdf/download.html&quot;&gt;Xpdf&lt;/a&gt;
&lt;li&gt;
&lt;a href=&quot;http://www.adobe.com/products/acrobat/acrrsystemreqs.html&quot;&gt;Acrobat Reader&lt;/a&gt;
&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;dl class='spip_document_52 spip_documents spip_documents_center' &gt;
&lt;dt&gt;&lt;a href=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/IMG/pdf/UBPC-tabaco-estudios__NIURKA.pdf&quot; title='PDF - 201.5 KB' type=&quot;application/pdf&quot;&gt;&lt;img src='http://www.desal.org.mx/spip/prive/vignettes/pdf.png' width='52' height='52' alt='PDF - 201.5 KB' /&gt;&lt;/a&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dt class='spip_doc_titre' style='width:120px;'&gt;&lt;strong&gt;UBPC de tabaco &lt;/strong&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dd class='spip_doc_descriptif' style='width:120px;'&gt;versi&#195;&#179;n para imprimir
&lt;/dd&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;div class='rss_texte'&gt;&lt;p&gt;Dentro de las reformas en la agricultura cubana de los a&#241;os 90, estuvo la creaci&#243;n de la Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa (UBPC) [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb1' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: P&#233;rez Rojas, Niurka y Cary Torres. &#8220;Las UBPC hacia un nuevo proyecto de (...)' id='nh1'&gt;1&lt;/a&gt;], en septiembre de 1993. Esta transformaci&#243;n, influy&#243; de forma decisiva en las formas de laborar y procesar diferentes cultivos en el pa&#237;s. En no pocos casos, la b&#250;squeda de la sostenibilidad econ&#243;mica de la unidad y la escasez de recursos han inducido el retorno a pr&#225;cticas tradicionales y ecol&#243;gicas.&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Principales experiencias y avances de las Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Los objetivos de la remodelaci&#243;n del r&#233;gimen de tenencia y explotaci&#243;n de la tierra se centraron en la diversificaci&#243;n de las formas de producci&#243;n y de los agentes productivos, as&#237; como en el redimensionamento de las &#225;reas. Las propias circunstancias hac&#237;an necesario desarrollar una agricultura ecol&#243;gica, de bajos insumos, y la necesidad de promover nuevos incentivos para captar y estabilizar la fuerza de trabajo en el sector [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb2' class='spip_note' rel='footnote' title='Figueroa Albelo, V&#237;ctor &quot; El nuevo mode&#173;lo agrario bajo los marcos de la (...)' id='nh2'&gt;2&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A partir de septiembre de 1993 y en las tierras de las Empresas Estatales que funcionaban hasta el momento, se crearon las UBPC por iniciativa y acuerdo del Bur&#243; Pol&#237;tico del Partido Comunista de Cuba. Los Ministerios de la Agricultura (MINAG) y del Az&#250;car (MINAZ) elaboraron un cuerpo jur&#237;dico para llevar a efecto dicho acuerdo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Entre los principales antecedentes de las UBPC como estructuras agr&#237;colas se encuentran las Cooperativas Ca&#241;eras de principios de los a&#241;os 60, las Sociedades Agropecuarias y las Cooperativas de Producci&#243;n Agropecuaria (CPA), impulsadas a partir de 1975 [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb3' class='spip_note' rel='footnote' title='Para profundizar en este tema consulte: Echevarr&#237;a Le&#243;n, Dayma. Relaciones de (...)' id='nh3'&gt;3&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En los POR CUANTOS del Decreto Ley No. 142 sobre las UBPC se expresa que &quot;... con el prop&#243;sito de buscar f&#243;rmulas que incentiven y motiven a los hombres a entregar sus reservas productivas en funci&#243;n de lograr mayores vol&#250;menes de producci&#243;n con el menor gasto posible de recursos materiales, es necesario llevar a cabo importantes innovaciones en la agricultura estatal, incluyendo la creaci&#243;n de las Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa como una nueva forma de organizaci&#243;n de la producci&#243;n agropecuaria...&quot; [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb4' class='spip_note' rel='footnote' title='Ministerio de la Agricultura. Legislaci&#243;n sobre las Unidades B&#225;sicas de (...)' id='nh4'&gt;4&lt;/a&gt;]&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El funcionamiento de las nuevas empresas estar&#237;a regido por cuatro principios fundamentales que aparecen en la Legislaci&#243;n, a saber: a) la vinculaci&#243;n del hombre al &#225;rea como forma de estimular su inter&#233;s por el trabajo y su sentido concreto de responsabilidad individual y colectiva; b) el autoabastecimiento del colectivo de obreros y su familia con esfuerzo cooperado as&#237; como el mejoramiento progresivo de las condiciones de vivienda y otros aspectos relacionados con la atenci&#243;n al hombre; c) la asociaci&#243;n rigurosa de los ingresos de los trabajadores a la producci&#243;n alcanzada; d) el amplio desarrollo de la autonom&#237;a de gesti&#243;n y la administraci&#243;n de sus recursos, a fin de hacerse autosuficiente en el orden productivo [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb5' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: Ministerio del Az&#250;car. Direcci&#243;n Jur&#237;dica, Documentos sobre la creaci&#243;n y (...)' id='nh5'&gt;5&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El ritmo del proceso de constituci&#243;n fue diferente, seg&#250;n la labor principal de las granjas estatales de las que surg&#237;an. En las ca&#241;eras fue muy acelerado, mientras que en el sector no ca&#241;ero se produjo m&#225;s lentamente [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb6' class='spip_note' rel='footnote' title='El sector estatal ca&#241;ero colectiviz&#243;, en un mes, alrededor del 87.3% de la (...)' id='nh6'&gt;6&lt;/a&gt;]. El proceso de constituci&#243;n fue bastante homog&#233;neo en todo el pa&#237;s, seg&#250;n los principios que estableci&#243; la legislaci&#243;n. Por otro lado, en general, el dise&#241;o del modelo UBPC como unidad econ&#243;mica no tom&#243; en consideraci&#243;n la diversidad de cultivos, las diferencias regionales, las relaciones microecon&#243;micas y las particularidades de las unidades [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb7' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: P&#233;rez Rojas, Niurka, Ernel Gonz&#225;lez Mastrapa, Cary Torres Vila, Miriam (...)' id='nh7'&gt;7&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los Reglamentos Generales de las UBPC las definen como &quot;una organizaci&#243;n econ&#243;mico y social, integrada por obreros con autonom&#237;a de gesti&#243;n, recibe el usufructo de las tierras por tiempo indefinido y posee personalidad jur&#237;dica propia...&quot; [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb8' class='spip_note' rel='footnote' title='Ministerio de la Agricultura. &quot;Reglamento General de las Unidades B&#225;sicas de (...)' id='nh8'&gt;8&lt;/a&gt;]&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Otras de las caracter&#237;sticas de esta nueva forma de propiedad son: los miembros se unen de forma voluntaria, son due&#241;os colectivos de la producci&#243;n, que ser&#225; vendida a la Empresa [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb9' class='spip_note' rel='footnote' title='La Empresa se mantiene como entidad reguladora y comercializadora de las (...)' id='nh9'&gt;9&lt;/a&gt;]&#8212;como representante del Estado&#8212; en la forma que &#233;sta (la Empresa) decida. Deben pagar el aseguramiento t&#233;cnico-material que brinda la Empresa as&#237; como comprar a cr&#233;dito los medios fundamentales de producci&#243;n [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb10' class='spip_note' rel='footnote' title='Los medios de producci&#243;n que asumieron las UBPC en sus inicios eran (...)' id='nh10'&gt;10&lt;/a&gt;]. Adem&#225;s eligen el colectivo de direcci&#243;n que debe rendir cuentas de forma peri&#243;dica a los socios que conforman la Asamblea General, quienes son, en &#250;ltima instancia quienes aprueban las decisiones fundamentales.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A cinco a&#241;os de constituidas, es indiscutible que el comportamiento de la participaci&#243;n de los trabajadores en las UBPC ha transitado por diferentes momentos muy vinculados a los cuatro principios que sustentan su actividad. No obstante, seg&#250;n nuestra opini&#243;n, dos de ellos son los m&#225;s importantes: el desarrollo de la autonom&#237;a de gesti&#243;n y el referido a la vinculaci&#243;n del hombre al &#225;rea [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb11' class='spip_note' rel='footnote' title='La vinculaci&#243;n del hombre al &#225;rea, en lo fundamental consiste en una forma de (...)' id='nh11'&gt;11&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Entre los avances m&#225;s significativos producidos en la agricultura cubana posterior a la creaci&#243;n de las UBPC se pueden se&#241;alar [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb12' class='spip_note' rel='footnote' title='P&#233;rez, Niurka; E. Gonz&#225;lez Mastrapa y Miriam Garc&#237;a. La transformaci&#243;n de la (...)' id='nh12'&gt;12&lt;/a&gt;]:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; En lo econ&#243;mico se observa cierto inter&#233;s de los socios, as&#237; como de las Juntas de Administraci&#243;n en la ganancia, los costos de la producci&#243;n y los resultados productivos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Disminuci&#243;n de las p&#233;rdidas a trav&#233;s de la reducci&#243;n de los gastos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; La UBPC puede considerarse como un proyecto que abre nuevos espacios de participaci&#243;n enmarcados en el proceso de la producci&#243;n agr&#237;cola para un amplio sector de la producci&#243;n. Las esferas de participaci&#243;n est&#225;n limitadas al &#225;mbito productivo y m&#225;s recientemente al mercado agropecuario.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Existe una tendencia a la utilizaci&#243;n de pr&#225;cticas agroecol&#243;gicas, entre otras razones debido a la escasez de insumos producida a partir de la desaparici&#243;n del campo socialista.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;img src=&quot;http://www.desal.org.mx/spip/local/cache-vignettes/L8xH11/puce-cebf5.gif&quot; width='8' height='11' alt=&quot;-&quot; style='height:11px;width:8px;' /&gt; Las UBPC han manifestado la intenci&#243;n de lograr el tama&#241;o &#243;ptimo seg&#250;n cultivo para su manejo racional.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Estos &#250;ltimos aspectos se han desarrollado en funci&#243;n &#8220;del tr&#225;nsito forzado del modelo de desarrollo agr&#237;cola basado en la utilizaci&#243;n de agroqu&#237;micos, sistemas de riego y maquinarias agr&#237;colas con alto consumo de petr&#243;leo, a un Modelo Alternativo que implica el uso de fertilizantes org&#225;nicos, el control biol&#243;gico de plagas, uso de la tracci&#243;n animal y formas alternativas de energ&#237;a, la diversificaci&#243;n, las pr&#225;cticas de intercalar y rotar cultivos y el acercamiento a las tradiciones campesinas relacionadas con los m&#233;todos de explotaci&#243;n de la tierra&#8221; [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb13' class='spip_note' rel='footnote' title='Zaragoza, Z. y A. Gloria. Uso de la tierra y diferentes formas de (...)' id='nh13'&gt;13&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Pr&#225;cticas productivas y ecol&#243;gicas seg&#250;n estudios de caso en UBPC tabacaleras y ca&#241;eras&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;El cultivo del tabaco se tuvo en cuenta por su car&#225;cter hist&#243;rico, vinculado a la exportaci&#243;n. Regionalizado en el centro y occidente del pa&#237;s, en menor medida en otras regiones para consumo local, decay&#243; su cultivo por p&#233;rdida de tierras y agricultores. A partir de 1993 por la necesidad de ampliar las exportaciones se encuentra en proceso de expansi&#243;n. El cambio de pol&#237;tica agraria relacionado con la producci&#243;n tabacalera y que se manifiesta en la creaci&#243;n de las UBPC y la entrega de tierras a productores individuales [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb14' class='spip_note' rel='footnote' title='Se le han entregado tierras para el cultivo del tabaco a m&#225;s de 13000 nuevos (...)' id='nh14'&gt;14&lt;/a&gt;], introduce nuevos actores en esta rama, hasta entonces lidereada por productores privados y cooperativos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Es la actividad agr&#237;cola m&#225;s din&#225;mica por el financiamiento externo, recibe m&#225;s recursos productivos, aporta mayor cantidad de divisas al Ministerio de la Agricultura para reactivar otras producciones agr&#237;colas nacionales, adem&#225;s es la producci&#243;n m&#225;s diversificada. Por las propias condiciones de la producci&#243;n tabacalera, en la finca se produce tabaco y alimentos, estos &#250;ltimos tienen un impacto en la alimentaci&#243;n familiar y en la comercializaci&#243;n en el mercado agropecuario. En 1998, de un total de 2 701 [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb15' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: Ministerio de la Agricultura. Direcci&#243;n de Econom&#237;a. Comportamiento de (...)' id='nh15'&gt;15&lt;/a&gt;], hab&#237;a 53 UBPC tabacaleras en el pa&#237;s.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Por otra parte, se seleccion&#243; el cultivo de la ca&#241;a de az&#250;car por ser una actividad agroindustrial de car&#225;cter nacional, extendida por todas las provincias del pa&#237;s. Principal actividad agr&#237;cola nacional, producci&#243;n de car&#225;cter hist&#243;rico, vinculada a la exportaci&#243;n. Principal empleadora en el campo cubano (agricultura m&#225;s industria). Hay 154 Complejos Agroindustriales Azucareros (CAI) en el pa&#237;s. En septiembre de 1997 funcionaba 1 063 UBPC ca&#241;eras en Cuba con 141 785 socios [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb16' class='spip_note' rel='footnote' title='Ministerio de la Industria Azucarera (MINAZ). Las UBPC ca&#241;eras por (...)' id='nh16'&gt;16&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;UBPC &#8220;La Jocuma&#8221;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;La UBPC &#8220; La Jocuma&#8221; se encuentra situada en el municipio Consolaci&#243;n del Sur, provincia de Pinar del R&#237;o, de amplia tradici&#243;n tabacalera y, adem&#225;s, especializada en la producci&#243;n de capote. Fue constituida en septiembre de 1993 en las tierras de la entonces granja &#8220;Juan Casanueva&#8221;, que pertenec&#237;a a la Empresa Tabacalera Consolaci&#243;n del Sur [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb17' class='spip_note' rel='footnote' title='Las tierras en que est&#225; ubicada la UBPC se consideran vegas finas por su (...)' id='nh17'&gt;17&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La din&#225;mica de la vega de tabaco campesina, que fue asumida en parte por las UBPC tabacaleras, tiene como uno de sus principios el desarrollo intensivo de cultivos para garantizar el autoabastecimiento familiar en &#225;reas no aptas para tabaco y las siembras intercosechas que no afectan la calidad del suelo para el cultivo fundamental. Adem&#225;s, la escasez de insumos ha propiciado el regreso a productos y tecnolog&#237;as tradicionales que eran poco utilizadas en las granjas estatales.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La UBPC mantiene el tabaco como cultivo hist&#243;rico de la zona junto al desarrollo de producciones de viandas (yuca, boniato, malanga) y en menor medida hortalizas (col, lechuga, r&#225;bano, tomate), dedicadas en lo fundamental al autoabastecimiento familiar.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Las tierras de tabaco solo se rotan con ma&#237;z. No es posible rotar las tierras de tabaco con boniato porque este cultivo es invadido por muchas plagas y utiliza los mismos nutrientes que el tabaco. Tampoco se puede rotar con frijol porque con frecuencia es atacado por el moho azul [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb18' class='spip_note' rel='footnote' title='Para una explicaci&#243;n del hongo del moho azul y sus consecuencias para el (...)' id='nh18'&gt;18&lt;/a&gt;]. En ocasiones intercalan el ma&#237;z con frijoles.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La semilla de tabaco la obtienen a trav&#233;s de la Empresa Tabacalera que a su vez la compra de la Empresa de Semillas Varias del MINAG. En 1994 y 1995 la Empresa Tabacalera produjo su propia semilla pero los altos costos encarec&#237;an su producci&#243;n y decidieron no continuarla. La variedad de tabaco a sembrar la determina la Empresa. En los primeros a&#241;os de surgida la UBPC sembraron la variedad Burley caracterizada por su rendimiento y resistencia al moho azul, pero que con facilidad es atacada por otros hongos [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb19' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: Espino Marrero, Eumelio; Vladimir Andino Ruibal, Guillermo Quintana (...)' id='nh19'&gt;19&lt;/a&gt;]. Despu&#233;s sembraron Habana 92, una variedad de producci&#243;n nacional que mantiene las caracter&#237;sticas anteriores pero de menor rendimiento, que necesita m&#225;s atenciones culturales y es m&#225;s resistente. En la zafra 97-98 sembraron de nuevo la variedad Burley pero fue afectada por el Fusarium [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb20' class='spip_note' rel='footnote' title='El fusarium es un hongo, altamente perjudicial para el tabaco.' id='nh20'&gt;20&lt;/a&gt;]. En la zafra 98-99 volvieron a sembrar Habana 92 [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb21' class='spip_note' rel='footnote' title='Entrevistas realizadas a Arnaldo Vigoa, Administrador, Reynaldo Fern&#225;ndez (...)' id='nh21'&gt;21&lt;/a&gt;]. Este cambio de variedad preocupa a la Junta de Administraci&#243;n porque supone el incremento en los gastos de fuerza de trabajo y en materiales (cujes) en relaci&#243;n con la variedad Burley.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Desde la zafra 96-97 la UBPC ha generado &#225;reas de semilleros. Aunque necesitan de una esmerada atenci&#243;n e insumos, las posturas que all&#237; se obtienen logran un mayor por ciento de germinaci&#243;n que las compradas en la Empresa, entre otras razones, debido a que llegan m&#225;s frescas a las &#225;reas de siembra. Tambi&#233;n en la b&#250;squeda de la diversificaci&#243;n de ingresos, la UBPC vende los mazos de postura [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb22' class='spip_note' rel='footnote' title='El costo de producci&#243;n de mil posturas oscila entre 4-6 pesos y la venta la (...)' id='nh22'&gt;22&lt;/a&gt;] a campesinos individuales de la zona.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La semilla para el resto de los cultivos la producen dentro de la UBPC. Para preservarlas utilizan diferentes m&#233;todos seg&#250;n el tipo de semilla. Por ejemplo, la semilla para el frijol es preseleccionada en ocasiones, despu&#233;s la a&#237;slan de la luz y el aire, en un saco o en un tanque pl&#225;stico, sellado con cera. La semilla de ma&#237;z, desgranada o en mazorca, luego de ser seleccionada por su calidad, se deposita de igual forma pero se le aplica una f&#243;rmula en polvo para evitar que sea atacada por plagas. Para la preparaci&#243;n del suelo utilizan de forma general la tracci&#243;n animal, aunque la mayor parte del laboreo es manual.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En el caso de las labores para el tabaco, se han retomando formas tradicionales de mejorar las tierras erosionadas antes de la preparaci&#243;n del suelo, a esta labor la llaman &#8220;relleno&#8221;. La UBPC realiza en el mes de abril una programaci&#243;n para aplicar el &#8220;relleno&#8221; y rota las &#225;reas en los diferentes a&#241;os. Por ejemplo, esparcen carretones con palos de tabaco secos, que quedan como residuos de la escogida, esparcen cucharones [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb23' class='spip_note' rel='footnote' title='Un instrumento muy parecido a una gran pala que se utiliza para sacar arena (...)' id='nh23'&gt;23&lt;/a&gt;] de tierras f&#233;rtiles cercanas a los r&#237;os, arroyos u orillas [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb24' class='spip_note' rel='footnote' title='En ella est&#225; incluida la maleza. No utilizan herbicidas, la eliminan con (...)' id='nh24'&gt;24&lt;/a&gt;], humus producido por lombrices, las ca&#241;as de ma&#237;z se pican y se dejan en la tierra; esto se realiza un mes o dos antes de comenzar la preparaci&#243;n del suelo. En menor medida utilizan abonos qu&#237;micos granulados que aplican tambi&#233;n de forma manual. Solo emplean herbicidas para limpiar el &#225;rea de semillero.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La limpieza de maleza la realizan por lo general de forma manual con guatacas o cultivadora, solo en ocasiones emplea chapeadora. En 1992-1993 se limpiaron &#225;reas para la siembra con una brigada de desmonte. La madera que all&#237; se obtuvo se utiliz&#243; para hacer carb&#243;n [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb25' class='spip_note' rel='footnote' title='Entrevista a Reynaldo Fern&#225;ndez Paulino, Jefe de Producci&#243;n, el 11 de marzo (...)' id='nh25'&gt;25&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La preparaci&#243;n de la tierra para la siembra se realiza en general a partir de la tracci&#243;n animal, la rompen con arado, despu&#233;s utilizan, seg&#250;n la disponibilidad de combustible, el tractor con la grada o bueyes una o dos veces y la surcan con el surcador [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb26' class='spip_note' rel='footnote' title='El surcador es un tipo de arado con dos hojas en forma de quilla, a (...)' id='nh26'&gt;26&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;A partir del arranque de posturas del semillero comienza la siembra de tabaco que es totalmente manual y por lo general necesita de agua. Despu&#233;s del transplante, se riega a los siete d&#237;as, se resiembra si es necesario, se le aplica abono qu&#237;mico, se aporca [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb27' class='spip_note' rel='footnote' title='Esta labor se realiza con los pies, arrimando la tierra a la base de la (...)' id='nh27'&gt;27&lt;/a&gt;], m&#225;s tarde se le pasa la cultivadora [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb28' class='spip_note' rel='footnote' title='Tipo de arado que remueve la tierra y la aporca a la base de la (...)' id='nh28'&gt;28&lt;/a&gt;] dos veces a los 18-20 d&#237;as y se vuelve a regar. El resto de las labores son manuales: guataquear, fumigar (primero cada siete d&#237;as, despu&#233;s cada 14 y luego cada 21), se realiza el repaso (consiste en eliminar los botones que nacen en la inserci&#243;n de la hoja y el tronco de la planta), recolecci&#243;n de libre pie (tipo de hoja mayor tama&#241;o cercana a la ra&#237;z de la planta) a los 45 d&#237;as despu&#233;s de la siembra y ensarte (labor realizada generalmente por mujeres que consiste en coser las hojas de tabaco por la vena principal en pares e irlas colocando sobre un cuje para su secado).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Posteriormente se produce el deshije (eliminaci&#243;n de los reto&#241;os que nacen en la inserci&#243;n de la hoja y el tronco de la planta, recolecci&#243;n de centro (a los siete d&#237;as despu&#233;s de la primera recolecci&#243;n) y ensarte, recolecci&#243;n de la corona (hoja que se encuentra en la parte superior de la planta) y ensarte y corte de capadura.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El proceso de recolecci&#243;n se puede realizar hoja a hoja o por el corte en secciones de la planta y debe concluir a los 65-70 d&#237;as despu&#233;s de la siembra. Una vez en la casa de tabaco se seca durante un mes o mes y medio. Despu&#233;s el tabaco ensartado se deshila, y junto con el cortado se ponen en grupos que llaman pilones (el tabaco Burley no necesita este proceso) por espacio de 20-25 d&#237;as [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb29' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: Espino Marrero, Eumelio; Vladimir Andino Ruibal, Guillermo Quintana (...)' id='nh29'&gt;29&lt;/a&gt;]. Luego se empaca y se lleva a la escogida para comercializarlo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Para los cultivos no fundamentales, de forma general utilizan m&#233;todos tradicionales. La preparaci&#243;n de la tierra la realizan con tracci&#243;n animal, las principales labores culturales se realizan de forma manual o con el empleo de bueyes. No reciben fertilizantes qu&#237;micos para este fin y por lo tanto los abonos org&#225;nicos son de gran ayuda.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Para realizar el control de las plagas utilizan medios qu&#237;micos y biol&#243;gicos. Para el resto de los cultivos no reciben plaguicidas. Ellos producen una sustancia que llaman &#8220;tabaquina&#8221;. En los semilleros de tabaco para evitar la entrada de Thrips palmii [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb30' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: Espino Marrero, Eumelio; Vladimir Andino Ruibal, Guillermo Quintana (...)' id='nh30'&gt;30&lt;/a&gt;] y otras plagas comunes al tabaco, preparan una especie de &#8220;trampa&#8221;, en la que utilizan estacas de ca&#241;a brava y sacos blancos de nylon untados de miel de purga (subproducto de la ca&#241;a de az&#250;car), dispuestos a medio metro del cantero. As&#237; los insectos quedan atrapados en el nylon. Tambi&#233;n siembran alrededor de estas &#225;reas ma&#237;z como barrera a las plagas. Este control se programa por el t&#233;cnico en sanidad vegetal [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb31' class='spip_note' rel='footnote' title='Entrevistas a Luis Gonz&#225;lez Le&#243;n, Pedro Le&#243;n Rodr&#237;guez, Reynaldo Fern&#225;ndez los (...)' id='nh31'&gt;31&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Tienen un sistema de regad&#237;o por gravedad y por motores que extraen agua del r&#237;o y el arroyo cercano. El semillero necesita de humedad por eso all&#237; el regad&#237;o es muy importante. Seg&#250;n el grado de humedad de la tierra, en el tabaco riegan semanalmente hasta la primera recolecci&#243;n. Aplican el agua por surcos, con la ayuda de guatacas dirigen el flujo de agua hacia el &#225;rea que lo necesite en forma escalonada, a trav&#233;s de las curvas de nivel. Para el resto de los cultivos utilizan el mismo m&#233;todo en dependencia de la disponibilidad de petr&#243;leo para el motor.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;No utilizan aguas residuales. Seg&#250;n la opini&#243;n de uno de los entrevistados:&lt;i&gt; &#8220;No se recolecta agua cuando llueve, no se atienden las fases clim&#225;ticas, eso lo hace el campesino, pero no aqu&#237;&#8221; [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb32' class='spip_note' rel='footnote' title='Entrevista a Luis Gonz&#225;lez Le&#243;n, 12 de marzo de 1998 por Miriam (...)' id='nh32'&gt;32&lt;/a&gt;].&lt;/i&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Utilizan los residuos de cosechas para la alimentaci&#243;n de los cerdos y aves de corral. El ganado vacuno, ovino y caprino se alimenta de pastos naturales.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;UBPC &#8220;Carlos de la Rosa&#8221; [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb33' class='spip_note' rel='footnote' title='Entrevistas a: Ing. Integral Mercedes Oliva, Jose Luis Hern&#225;ndez Riol, (...)' id='nh33'&gt;33&lt;/a&gt;]&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La UBPC ca&#241;era &#8220;Carlos de la Rosa&#8221;, pertenece al Complejo Agroindustrial (CAI) Osvaldo S&#225;nchez, y est&#225; ubicada al sur del municipio de G&#252;ines en la provincia La Habana. La superficie total abarca una extensi&#243;n territorial de 1 472 ha, de ellas 1 244 ha se dedican al cultivo de la ca&#241;a. En la zafra de 1998, el &#225;rea fomentada de ca&#241;a fue de 1 119 ha y el &#225;rea cortada de 920 ha. El &#225;rea destinada para la producci&#243;n de autoconsumo se mantiene constante (38 ha).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La variedad de ca&#241;a que hist&#243;ricamente se sembr&#243; en esta zona fue la Jaron&#250; 60-5, caracterizada por su alto contenido de az&#250;cares pero poco resistente a la enfermedad del carb&#243;n de la ca&#241;a; por ello se empieza a sustituir, en la medida que se va demoliendo por la Barbados 43-62 y la Jaron&#250; 43-72, ambas tienen buenos rendimientos azucareros, pero son tambi&#233;n muy sensibles al carb&#243;n. En Cuba hay 13 variedades de ca&#241;a afectadas por esta enfermedad.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la UBPC, se fue perdiendo la composici&#243;n de variedades adecuadas de ca&#241;as y de cepas. Este proceso comenz&#243; en el a&#241;o 1990 y se agudiz&#243; en el per&#237;odo de 1993-1995 pues, dadas las limitaciones de la crisis, no fue posible fertilizar. En las dos &#250;ltimas zafras, se recomenz&#243; el proceso de fertilizaci&#243;n en la mayor&#237;a de las &#225;reas ca&#241;eras, que unido a una fuerte programaci&#243;n en las actividades de limpia y aporque, se espera que permita el aumento progresivo de los rendimientos.
En el a&#241;o 1995, se comenz&#243; a ordenar la reposici&#243;n de cepas. Lograr una adecuada estructura de cepas, que permita elevar la edad de las ca&#241;as que se corta, se hace imprescindible ante la necesidad de obtener el mayor rendimiento por &#225;rea.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la UBPC s&#243;lo se realiz&#243; en una ocasi&#243;n la siembra de un cultivo intercalado en ca&#241;a, espec&#237;ficamente de frijol. En las &#225;reas no ca&#241;eras tampoco se practica la asociaci&#243;n de cultivos, solo se aplica la rotaci&#243;n de estos (en las &#225;reas en demolici&#243;n se siembra arroz). En el &#225;rea de autoconsumo se realiza la siembra intercalada de cultivos, por ejemplo calabaza con ma&#237;z, frijol con ma&#237;z y tomate y frutabomba. La rotaci&#243;n de cultivos y ganader&#237;a no se ejecuta en la cooperativa.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Durante los primeros a&#241;os del per&#237;odo especial se afect&#243; todo el sistema de produc-ci&#243;n de ca&#241;a y especialmente los bancos de semilla. En la UBPC esta actividad se vio limitada, aunque no se abandon&#243; completamente.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La UBPC tiene un buen banco de semilla certificada [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb34' class='spip_note' rel='footnote' title='La limitaci&#243;n de combustible, es uno de los problemas m&#225;s significativos, que (...)' id='nh34'&gt;34&lt;/a&gt;], que provienen del banco de semillas registradas del CAI, que a su vez las recibe de la estaci&#243;n experimental, donde se someten a un riguroso proceso de selecci&#243;n. Al banco de semilla se le realizan chequeos fitosanitarios, con una frecuencia generalmente semanal por los t&#233;cnicos del Centro de Semilla Registrada. El certificador efect&#250;a inspecciones cada tres o seis meses.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la zafra 97-98,seg&#250;n los an&#225;lisis realizados, la Jaron&#250; 60-5, fue la de mayor rendimiento azucarero, pero con mucha incidencia de carb&#243;n. El saneamiento de los campos para combatir este hongo, se realiza de forma manual, ahora con menor frecuencia, porque al aumentar su propagaci&#243;n necesitan emplear mucha fuerza de trabajo y solo cuentan con unas cuantas brigadas para esta actividad (extraer el l&#225;tigo y sacar el hongo fuera de los campos de ca&#241;a para quemarlo).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Las variedades actuales que se siembran en la cooperativa son: la Jaron&#250; 64-19, la Cuba 3-23, la Cuba 87-51 y la Tayabito. Todas son de un alto rendimiento, de forma particular la &#250;ltima citada [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb35' class='spip_note' rel='footnote' title='Se estimaba por la junta administrativa de la UBPC, que para finales del (...)' id='nh35'&gt;35&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la UBPC casi toda la preparaci&#243;n del suelo se efect&#250;a de forma mecanizada. La utilizaci&#243;n de bueyes en esta labor es muy escasa. Algunas de las razones, que seg&#250;n los entrevistados, explican esta problem&#225;tica son: el dif&#237;cil traslado de los bueyes a los diferentes y distantes lugares (teniendo en consideraci&#243;n la extensi&#243;n de la cooperativa que es aproximadamente de 1 248 ha), as&#237; como la inexistencia de un lugar, con seguridad, para dejar los animales una vez terminado el trabajo.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En el proceso de preparaci&#243;n de los suelos, entre la primera actividad (roturaci&#243;n con arado) y la segunda (cruce), es necesario un intervalo entre 10 y 15 d&#237;as, para que la maleza se seque y de esta forma su semilla no germine [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb36' class='spip_note' rel='footnote' title='Las semillas quedan expuestas en la superficie, se aprovecha as&#237; el efecto (...)' id='nh36'&gt;36&lt;/a&gt;]. Esta pr&#225;ctica es muy eficiente en el control de las malas hierbas, adem&#225;s contribuye con otra de las actividades que se realiza (surcar) al quedar la tierra m&#225;s descompactada.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Las siguientes labores que se realizan en este proceso, seg&#250;n orden de realizaci&#243;n, son: recruzar, utilizar la grada pesada, utilizar la grada fina, pasar el Land-plane [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb37' class='spip_note' rel='footnote' title='Este empareja el suelo y facilita el resto de las actividades, (...)' id='nh37'&gt;37&lt;/a&gt;]. A continuaci&#243;n se realiza el surcado, que debe ser profundo dados los requeri-mientos de la ca&#241;a. [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb38' class='spip_note' rel='footnote' title='Alvarez Dosag&#252;ez, Armando. Por qu&#233; es importante una correcta preparaci&#243;n (...)' id='nh38'&gt;38&lt;/a&gt;]&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt; Alistar y sembrar son las actividades finales.&lt;/strong&gt;
La programaci&#243;n y secuencia de las diferentes operaciones, se realiza de manera similar en las siembras de fr&#237;o y primavera, solo se modifican si ocurren afecta-ciones por la lluvia. En 1998, Camilo Ramos Ramos de la UBPC &#8220;Carlos de la Rosa&#8221; fue entrevistado por Miriam Garc&#237;a y opin&#243;, que en la UBPC se es muy exigente con la siembra, adem&#225;s se&#241;al&#243; que el actual m&#233;todo que se emplea en esta labor, aunque es muy efectivo al germinar casi el 100 % de la ca&#241;a (al no tener paja brota m&#225;s r&#225;pido), es muy costoso y necesita que todas las actividades se realicen de forma manual.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El corte de la ca&#241;a de semilla es uno de los primeros pasos de la siembra, y se realiza por el mes de mayo, puede durar unos 45 d&#237;as en dependencia de la cantidad de &#225;reas que hayan planificado sembrar, as&#237; como la fuerza de trabajo disponible organizada para esta actividad [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb39' class='spip_note' rel='footnote' title='En la UBPC se emplean, generalmente, tres brigadas; dos de ellas se (...)' id='nh39'&gt;39&lt;/a&gt;]. Una segunda actividad consiste en despajar manualmente la ca&#241;a, no se utiliza el machete porque da&#241;a los &#8220;ojos&#8221; o yemas del tallo; a continuaci&#243;n se pica en trozos de tres a cuatro yemas sobre una goma o un burro de madera, el corte debe efectuarse de una sola vez y de forma redonda, nunca debe quedar en forma de cu&#241;a. Concluidas las operaciones anteriores, la ca&#241;a se alza manualmente a las carretas, y se lleva al campo para regarla, sembrarla y taparla.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Uno de los socios entrevistados, jefe de brigada desde la constituci&#243;n de la UBPC, con gran experiencia en todas las labores agr&#237;colas, explic&#243; que: no se puede limpiar por limpiar la maleza, antes de establecer un programa de control de las malezas, es necesario conocer como se comportan en el territorio, en cuanto a la presencia y abundancia las principales especies [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb40' class='spip_note' rel='footnote' title='Clara Nidia Rodriguez y A. Espino. Guerra Inteligente a las malas hierbas. (...)' id='nh40'&gt;40&lt;/a&gt;] que se desarrollan, teniendo en cuenta el tipo de suelo, la humedad y las condiciones ambientales [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb41' class='spip_note' rel='footnote' title='Entrevista realizada a Ismael Lorenzo Rosa P&#233;rez por Miriam Garc&#237;a, agosto y (...)' id='nh41'&gt;41&lt;/a&gt;]. Se&#241;al&#243; adem&#225;s que las malezas no solo se deben controlar sino manejar, conocer la composici&#243;n de la flora, sus per&#237;odos de interferencia con el cultivo principal, realizar una combinaci&#243;n de diferentes pr&#225;cticas, medidas y m&#233;todos de preservaci&#243;n, a trav&#233;s de las labores de cultivo entre surco, el desyerbe, el uso de herbicidas, con vistas a lograr el manejo t&#233;cnicamente m&#225;s efectivo y econ&#243;micamente m&#225;s viable.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El control de la maleza debe iniciarse lo antes posible despu&#233;s de la siembra. Comienza con tres o cuatro labores de deshierbe con guataca, mediando entre cada una un intervalo de tres a cuatro semanas como promedio.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En ocasiones se aplican herbicidas, con mochila o con m&#225;quina, para combatir las malezas, en dependencia del nivel de enyerbamiento y la disponibilidad de estos. La etapa de aplicaci&#243;n es despu&#233;s de sembrada la semilla y antes que nazca la planta.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La programaci&#243;n de la limpia de malezas se ejecuta en correspondencia con el enyerbamiento existente. Los entrevistados afirmaron que mientras m&#225;s actividades/ cultivos se realicen, ser&#225; menor la lucha contra la maleza. Otras medidas preventivas pueden ser la limpieza de las orillas de los campos, cercas, y caminos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El administrador de la UBPC, Jos&#233; Luis Hern&#225;ndez Riol, al ser entrevistado apunt&#243;: &#8220;siempre debe tenerse presente que la fertilizaci&#243;n como actividad econ&#243;mica debe reportarnos ganancias, elevando los rendimientos agr&#237;colas y haciendo m&#225;s larga la vida &#250;til de los ca&#241;averales, debe contrarrestar los efectos negativos de las condi-ciones clim&#225;ticas adversas.&#8221; [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb42' class='spip_note' rel='footnote' title='La ca&#241;a de az&#250;car es una planta que para producir una tonelada de tallos (...)' id='nh42'&gt;42&lt;/a&gt;]&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La ingeniera agr&#243;nomo Mercedes Oliva de la UBPC explic&#243; en la entrevista los diferentes pasos que se siguen para establecer los &#237;ndices de fertilizantes [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb43' class='spip_note' rel='footnote' title='Los pasos que se siguen para la fertilizaci&#243;n de la ca&#241;a comienzan por un (...)' id='nh43'&gt;43&lt;/a&gt;] a aplicar en cada bloque ca&#241;ero. Estos son:
Despu&#233;s del segundo cultivo y el deshierbe [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb44' class='spip_note' rel='footnote' title='Dos fertilizadoras de amoniaco, cuatro abonadores F350 y cuatro tractores (...)' id='nh44'&gt;44&lt;/a&gt;], se fertiliza con amon&#237;aco y el resto con urea, lo que provoca una respuesta productiva mayor. En ca&#241;a nueva se fertiliza con f&#243;sforo y potasio, para ello se surca primeramente la tierra, luego se riega con una fertilizadora de modo que las dosis son enterradas lo m&#225;s cerca posible del centro de la cepa y posteriormente se tapan. Despu&#233;s del corte, a los reto&#241;os se le realizan las labores de cultivo y la fertilizaci&#243;n con amon&#237;aco y urea enterrados. A los 20 o 30 d&#237;as de fertilizar se riega, de no hacerse as&#237; se pierde el abono.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;El papel de la fertilizaci&#243;n en la producci&#243;n ca&#241;era es fundamental, seg&#250;n considera el jefe de producci&#243;n de esta cooperativa, realizarla de forma adecuada produce incrementos entre un 15-40 % de los vol&#250;menes de ca&#241;a a moler, alargando la vida &#250;til de la cepa y permitiendo un mayor n&#250;mero de cortes.
En la UBPC no se usa el control qu&#237;mico para combatir las plagas. La mosca (&lt;i&gt;Lixophaga diatraeae&lt;/i&gt;) [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb45' class='spip_note' rel='footnote' title='Antes de los a&#241;os 80 el MINAZ ten&#237;a instalados laboratorios artesanales (...)' id='nh45'&gt;45&lt;/a&gt;], es el control biol&#243;gico m&#225;s empleado en la lucha contra el b&#243;rer, (&lt;i&gt;Diatraea saccharalis&lt;/i&gt;) [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb46' class='spip_note' rel='footnote' title='Ver: Guzm&#225;n, Aldo y Pablo Pablos. &#8220;B&#243;rer, raquitismo de los reto&#241;os y (...)' id='nh46'&gt;46&lt;/a&gt;]. Generalmente se libera antes de la zafra o despu&#233;s de ella, si est&#225; disponible en el CAI en el momento necesario. La norma que la UBPC tiene con relaci&#243;n a este control biol&#243;gico es de 1000 moscas por caballer&#237;a (13.42 ha) de ca&#241;a de semilla y 500 para ca&#241;a de producci&#243;n. La ingeniera y otros entrevistados consideran que el control mencionado anteriormente es muy efectivo. En la UBPC realizan muestreos para conocer los da&#241;os que han causado el carb&#243;n (&lt;i&gt;Ustilago scitaminea&lt;/i&gt;) y la roya (&lt;i&gt;Puccinia melanocephala&lt;/i&gt;).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Los ratones [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb47' class='spip_note' rel='footnote' title='Vladimir Padr&#243;n Mestre. Los roedores da&#241;inos en la ca&#241;a de az&#250;car. Revista (...)' id='nh47'&gt;47&lt;/a&gt;] son otra de las plagas, que aunque de forma menos significativa que el b&#243;rer, atacan la ca&#241;a de az&#250;car en la UBPC. Los da&#241;os que ocasionan pueden afectar el peso y reducir el contenido de az&#250;car, dada la fermentaci&#243;n en los tallos da&#241;ados y por un incremento de la susceptibilidad a las enfermedades, principalmente la pudrici&#243;n roja.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Entre las medidas de control que se aplican en la UBPC para combatir los roedores est&#225;n: limpia de malas hierbas, eliminaci&#243;n de desechos, uso de diferentes tipos de trampas, como uno de los m&#225;s antiguos que se emplea para estimar las poblaciones de roedores. En los &#250;ltimos a&#241;os, para estos fines, se utiliza control microbiol&#243;gico, comercializado con el nombre de Biorrat.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;La programaci&#243;n de la cosecha se rige por un muestreo que se efect&#250;a a todos los bloques de ca&#241;a de la UBPC en los laboratorios del CAI, donde se ejecuta la prueba de rendimiento, madurez y pureza. Atendiendo a los resultados de estas, la variedad de las cepas y la edad de las ca&#241;as se determina las programaciones de corte, tratando de que las ca&#241;as elegidas no tengan nunca menos de 18 meses y una madurez por encima del 85 %.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En todo el proceso de cosecha se emplea un m&#233;todo mecanizado, con maquinarias cosechadoras cubanas de tipo KPT2M y KPT remotorizadas. El riego debe produ-cirse por m&#233;todo de pron&#243;stico, con el objetivo de garantizar el humedecimiento necesario seg&#250;n el desarrollo vegetativo de la variedad. Los entrevistados consideran que el riego es una de las actividades afectadas por las limitaciones de combustible, lo que influye desfavorablemente en los rendimientos ca&#241;eros [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb48' class='spip_note' rel='footnote' title='es&#250;s Ram&#237;rez Miguez, Jefe de Departamento de Ingenier&#237;a del MINAZ. &#191;Por qu&#233; (...)' id='nh48'&gt;48&lt;/a&gt;].&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En la UBPC se riega poco. Las prioridades en este sentido son: cuando se siembra (a los reto&#241;os), se fertiliza, despu&#233;s del corte de ca&#241;a a los 8 &#243; 10 d&#237;as, y si la germi-naci&#243;n se retarda. El aniego o riego por surcos, es el tipo de riego, por canales de gravedad y mediante un sistema de pozos con motores y turbinas. Los pozos est&#225;n distribuidos por zonas [&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nb49' class='spip_note' rel='footnote' title='Las zonas donde se localizan los pozos son: Los Mangos, Gu&#225;simas, Prado, Ojo (...)' id='nh49'&gt;49&lt;/a&gt;] y cultivos, no todos se emplean a la misma vez, sino en dependencia de las programaciones realizadas en funci&#243;n de las diferentes necesidades productivas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Cuando el CAI est&#225; moliendo, 6 caballer&#237;as (80 ha) de ca&#241;a de la cooperativa, se benefician con sus aguas residuales. A&#241;os atr&#225;s, se regaba por aniego con las aguas del canal del municipio de Quivic&#225;n, pero estudios realizados posteriormente demos-traron que se afectaba el manto fre&#225;tico de Ciudad de La Habana y se prohibi&#243; su utilizaci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Es importante considerar las opiniones de algunos entrevistados que expresaron que el riego por s&#237; solo no produce ca&#241;a, es necesario combinarlo con una buena agrotecnia (preparaci&#243;n del suelo, calidad de la semilla, siembra, cultivo, limpia y fertilizaci&#243;n).&lt;/p&gt; &lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Conclusiones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Las caracter&#237;sticas hist&#243;ricas de cada cultivo introducen diferencias sustanciales en las pr&#225;cticas ecol&#243;gicas. La ca&#241;a se caracteriz&#243; por ser un cultivo extensivo, con fuerte v&#237;nculo industrial, desarrollado en grandes extensiones donde las m&#225;quinas humanizan el trabajo (aunque entre otros aspectos, perjudican el suelo). El tabaco es un cultivo intensivo, desarrollado en peque&#241;as &#225;reas, a partir de mano de obra familiar, con un ciclo de producci&#243;n semiartesanal y donde la intervenci&#243;n de las m&#225;quinas era m&#237;nima.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Durante la segunda d&#233;cada de la revoluci&#243;n y a partir del estrechamiento de los v&#237;nculos con el CAME, se implement&#243; en la agricultura un modelo que pon&#237;a &#233;nfasis en la aplicaci&#243;n de productos qu&#237;micos y una amplia utilizaci&#243;n de maquinaria agr&#237;cola. La agricultura ca&#241;era fue abanderada en su puesta en pr&#225;ctica, por la importancia econ&#243;mica de este rengl&#243;n para el pa&#237;s, de ah&#237; que al desaparecer este organismo internacional y por ende el comercio con el campo socialista, las afectaciones en la ca&#241;a fuera m&#225;s graves.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;En los casos estudiados, para los productores de tabaco, los d&#233;ficit de insumos fueron menos dram&#225;ticos ya que manten&#237;an el uso tradicional de pr&#225;cticas ecol&#243;gicas, que por necesidades coyunturales, tuvieron que reforzar y ampliar. La UBPC ca&#241;era, altamente dependiente de insumos industriales y maquinaria, contin&#250;a en la b&#250;squeda de alternativas, ecol&#243;gicas o no, a la escasez de productos y combustible.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Lo cierto es que a&#250;n queda un largo camino para el desarrollo de producciones org&#225;nicas a escala nacional en ambos cultivos, aunque a peque&#241;a escala ya diversos agricultores y unidades encaminan sus pasos hacia este objetivo&lt;/p&gt; &lt;hr class=&quot;spip&quot; /&gt;
&lt;h3 class=&quot;spip&quot;&gt;Referencias&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;i&gt;
&lt;strong&gt;Alvarez, A.. 1995.&lt;/strong&gt; Por qu&#233; es importante una correcta preparaci&#243;n de suelos en la ca&#241;a de az&#250;car. Revista Ca&#241;averal, Vol. I , #2, pp.23-25.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Cabrera. A. 1995.&lt;/strong&gt; El cultivo de la ca&#241;a de az&#250;car en un modelo de agricultura sostenible. II Encuentro Nacional de Agricultura Org&#225;nica. Conferencias y Mesas Redondas. La Habana, Cuba, pp. 34 -42.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Castro, F. 1998.&lt;/strong&gt; La agricultura en Cuba. Selecci&#243;n tem&#225;tica 1953-1997. Tomo 3. Pol&#237;tica Agraria. Editora Pol&#237;tica. La Habana.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Deere, Carmen Diana. 1993.&lt;/strong&gt; Cuban National Foods Program and its prospects for food security. Agriculture and Human Values. USA, pp. 35-51.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Echevarr&#237;a, Dayma. 1996.&lt;/strong&gt; Relaciones de las UBPC tabacaleras con sus miembros y con la empresa estatal. Estudios de caso en Consolaci&#243;n del Sur. Trabajo de Diploma para obtener la Licenciatura en Sociolog&#237;a. Universidad de La Habana.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Espino, E; V. Andino y G. Quintana. 1998.&lt;/strong&gt; Instructivo t&#233;cnico para el cultivo del tabaco. SEDAGRI-AGRINFOR, Ministerio de la Agricultura, La Habana.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Garc&#237;a, Miriam; R. Morell. 1998.&lt;/strong&gt; Informe preliminar del Proyecto de Producci&#243;n de Az&#250;car Org&#225;nica. Equipo de Estudio Rurales, Universidad de La Habana, (Texto Mecanografiado).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Mor&#237;n, R.. y M. Caballero. 1997.&lt;/strong&gt; La agricultura ca&#241;era hacia la sostenibilidad. En: Agricultura Org&#225;nica. La Habana, Cuba, A&#241;o 3, No. 1, pp. 18-20&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;P&#233;rez, Niurka; E. Gonz&#225;lez y Miriam Garc&#237;a., 1997. &lt;/strong&gt;Cooperativismo y Desarrollo Rural. Equipo de Estudios Rurales, Universidad de La Habana, Facultad de Filosof&#237;a e Historia.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;P&#233;rez, Niurka y Dayma Echevarr&#237;a. 1997.&lt;/strong&gt; Participaci&#243;n y producci&#243;n agraria en Cuba: las UBPC. En: TEMAS. Cultura, Ideolog&#237;a, Sociedad. No. 11, Nueva &#233;poca. Pp. 69-75.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;P&#233;rez, Niurka; E. Gonz&#225;lez y Miriam Garc&#237;a., 1998.&lt;/strong&gt; Campesinado y Participaci&#243;n Social. Equipo de Estudios Rurales, Universidad de La Habana, Facultad de Filosof&#237;a e Historia.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;P&#233;rez, Niurka; E. Gonz&#225;lez y Miriam Garc&#237;a., 1998. UBPC. &lt;/strong&gt;Desarrollo rural y participaci&#243;n. Equipo de Estudios Rurales, Universidad de La Habana, Facultad de Filosof&#237;a e Historia. Primera reimpresi&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;P&#233;rez, Niurka, E. Gonz&#225;lez y Miriam Garc&#237;a., 1998.&lt;/strong&gt; La transformaci&#243;n de la agricultura cubana a partir de 1993. Parte Microsociol&#243;gica y Microecon&#243;mica. Metodolog&#237;a. Ciudad de La Habana.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;P&#233;rez, Niurka; E. Gonz&#225;lez; Miriam Garc&#237;a y R. Morell., 1998. &lt;/strong&gt;Caracterizaci&#243;n socioecon&#243;mica de las fincas ganaderas y principales motivaciones de sus productores. Estudio de casos en el municipio Las Tunas, provincia Las Tunas. Ciudad de La Habana.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Rodr&#237;guez, Clara Nidia y A. Espino., 1996.&lt;/strong&gt; Guerra Inteligente a las malas hierbas. Revista Ca&#241;averal, pp.55-57.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Rosset, P. and Medea Benjamin., 1994.&lt;/strong&gt; The Greening of the revolution. Cuba's experiment whit organic agriculture. Ocean Press and Global Exchange, Australia- USA.&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		&lt;hr /&gt;
		&lt;div class='rss_notes'&gt;&lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh1' id='nb1' class='spip_note' title='Notas 1' rev='footnote'&gt;1&lt;/a&gt;] Ver: P&#233;rez Rojas, Niurka y Cary Torres. &#8220;Las UBPC hacia un nuevo proyecto de participaci&#243;n&#8221;. 1998, pp. 46-67.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh2' id='nb2' class='spip_note' title='Notas 2' rev='footnote'&gt;2&lt;/a&gt;] Figueroa Albelo, V&#237;ctor &quot; El nuevo mode&#173;lo agrario bajo los marcos de la Reforma Econ&#243;mica&quot;. UBPC. Desarrollo rural y participaci&#243;n. Ob. cit., pp.1-45.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh3' id='nb3' class='spip_note' title='Notas 3' rev='footnote'&gt;3&lt;/a&gt;] Para profundizar en este tema consulte: Echevarr&#237;a Le&#243;n, Dayma. Relaciones de las UBPC tabacaleras con sus miembros y con la empresa estatal. Estudio de casos en Consolaci&#243;n del Sur.,[Trabajo de Diploma para obtener la Licenciatura en Sociolog&#237;a]. Universidad de La Habana, 1996. pp. 24-29.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh4' id='nb4' class='spip_note' title='Notas 4' rev='footnote'&gt;4&lt;/a&gt;] Ministerio de la Agricultura. Legislaci&#243;n sobre las Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa atendidas por el Ministerio de la Agricultura. La Habana, 1 de octubre de 1993, pp.1, .3-4..&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh5' id='nb5' class='spip_note' title='Notas 5' rev='footnote'&gt;5&lt;/a&gt;] Ver: Ministerio del Az&#250;car. Direcci&#243;n Jur&#237;dica, Documentos sobre la creaci&#243;n y funcionamiento de las &quot;Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa&quot;. La Habana, 28 de sept. de 1993, p.1, 4,y.9. Ministerio de la Agricultura. Legislaci&#243;n sobre las Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa atendidas por el Ministerio de la Agricultura. La Habana, 1 de octubre de 1993, pp.1, .3-4, y 9.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh6' id='nb6' class='spip_note' title='Notas 6' rev='footnote'&gt;6&lt;/a&gt;] El sector estatal ca&#241;ero colectiviz&#243;, en un mes, alrededor del 87.3% de la tierra de los CAI en 1 576 UBPC. (Ib&#237;dem, p.25). Ello obedeci&#243; a la necesidad de comenzar la zafra 1993-1994 con este tipo de organizaci&#243;n ya aplicada.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh7' id='nb7' class='spip_note' title='Notas 7' rev='footnote'&gt;7&lt;/a&gt;] Ver: P&#233;rez Rojas, Niurka, Ernel Gonz&#225;lez Mastrapa, Cary Torres Vila, Miriam Garc&#237;a Aguiar. Cambios en el agro cubano: la experiencia de las UBPC ca&#241;eras en la agricultura cubana a trav&#233;s de estudios de caso, Equipo de Estudios Rurales, Universidad de La Habana, La Habana, 1996.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh8' id='nb8' class='spip_note' title='Notas 8' rev='footnote'&gt;8&lt;/a&gt;] Ministerio de la Agricultura. &quot;Reglamento General de las Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa&quot;. En: Legislaci&#243;n sobre las Unidades B&#225;sicas de Producci&#243;n Cooperativa atendidas por el Ministerio de la Agricultura. La Habana, 1 de octubre de 1993, p.10.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh9' id='nb9' class='spip_note' title='Notas 9' rev='footnote'&gt;9&lt;/a&gt;] La Empresa se mantiene como entidad reguladora y comercializadora de las UBPC.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh10' id='nb10' class='spip_note' title='Notas 10' rev='footnote'&gt;10&lt;/a&gt;] Los medios de producci&#243;n que asumieron las UBPC en sus inicios eran propiedad estatal y pertenec&#237;an a las granjas en las que se crearon las UBPC. Se hicieron an&#225;lisis sobre su valor y amortizaci&#243;n y se les vendieron a cr&#233;ditos pagaderos en cinco a&#241;os, con bajas tasas de inter&#233;s.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh11' id='nb11' class='spip_note' title='Notas 11' rev='footnote'&gt;11&lt;/a&gt;] La vinculaci&#243;n del hombre al &#225;rea, en lo fundamental consiste en una forma de organizar el trabajo y persigue asociar los ingresos con los resultados finales de la producci&#243;n.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh12' id='nb12' class='spip_note' title='Notas 12' rev='footnote'&gt;12&lt;/a&gt;] P&#233;rez, Niurka; E. Gonz&#225;lez Mastrapa y Miriam Garc&#237;a. La transformaci&#243;n de la agricultura cubana a partir de 1993. Parte Microsociol&#243;gica y Microecon&#243;mica. 1998, texto mecanografiado, p.10.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh13' id='nb13' class='spip_note' title='Notas 13' rev='footnote'&gt;13&lt;/a&gt;] Zaragoza, Z. y A. Gloria. Uso de la tierra y diferentes formas de organizaci&#243;n de la producci&#243;n ca&#241;era en el municipio G&#252;ines (Estudio de caso). Trabajo de Diploma para la Licenciatura en Sociolog&#237;a. Universidad de La Habana, Facultad de Filosof&#237;a e Historia, Dpto. de Sociolog&#237;a, p.73.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh14' id='nb14' class='spip_note' title='Notas 14' rev='footnote'&gt;14&lt;/a&gt;] Se le han entregado tierras para el cultivo del tabaco a m&#225;s de 13000 nuevos productores individuales en 27000 hect&#225;reas&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh15' id='nb15' class='spip_note' title='Notas 15' rev='footnote'&gt;15&lt;/a&gt;] Ver: Ministerio de la Agricultura. Direcci&#243;n de Econom&#237;a. Comportamiento de los resultados econ&#243;micos de las UBPC y CPA por territorios, ramas y al nivel nacional. MINAG, La Habana, mayo 1998. (s. p).&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh16' id='nb16' class='spip_note' title='Notas 16' rev='footnote'&gt;16&lt;/a&gt;] Ministerio de la Industria Azucarera (MINAZ). Las UBPC ca&#241;eras por provincias, hasta septiembre de 1997. MINAZ, (s.f., s.p.)&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh17' id='nb17' class='spip_note' title='Notas 17' rev='footnote'&gt;17&lt;/a&gt;] Las tierras en que est&#225; ubicada la UBPC se consideran vegas finas por su calidad.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh18' id='nb18' class='spip_note' title='Notas 18' rev='footnote'&gt;18&lt;/a&gt;] Para una explicaci&#243;n del hongo del moho azul y sus consecuencias para el cultivo del tabaco v&#233;ase: Espino Marrero, Eumelio, Vladimir Andino Ruibal, Guillermo Quintana Varas et. al. Instructivo t&#233;cnico para el cultivo del tabaco. SEDAGRI-AGRINFOR, Ministerio de la Agricultura, La Habana 1998, pp. 92, 93.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh19' id='nb19' class='spip_note' title='Notas 19' rev='footnote'&gt;19&lt;/a&gt;] Ver: Espino Marrero, Eumelio; Vladimir Andino Ruibal, Guillermo Quintana Varas et. al. Instructivo t&#233;cnico para...ob. cit . p. 16.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh20' id='nb20' class='spip_note' title='Notas 20' rev='footnote'&gt;20&lt;/a&gt;] El fusarium es un hongo, altamente perjudicial para el tabaco.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh21' id='nb21' class='spip_note' title='Notas 21' rev='footnote'&gt;21&lt;/a&gt;] Entrevistas realizadas a Arnaldo Vigoa, Administrador, Reynaldo Fern&#225;ndez Paulino (Jefe de Producci&#243;n) y Francisco Hern&#225;ndez, miembros de la UBPC &#8220;La Jocuma&#8221;, el 11 de marzo de 1998 por Ernel Gonz&#225;lez Mastrapa, Niurka P&#233;rez Rojas y Miriam Garc&#237;a Aguiar.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh22' id='nb22' class='spip_note' title='Notas 22' rev='footnote'&gt;22&lt;/a&gt;] El costo de producci&#243;n de mil posturas oscila entre 4-6 pesos y la venta la realizan a 7-10 pesos. Entrevista a Arnaldo Vigoa, Administrador, el 11 de marzo de 1998 realizada por Ernel Gonz&#225;lez Mastrapa&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh23' id='nb23' class='spip_note' title='Notas 23' rev='footnote'&gt;23&lt;/a&gt;] Un instrumento muy parecido a una gran pala que se utiliza para sacar arena y tierras f&#233;rtiles de orillas de los r&#237;os.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh24' id='nb24' class='spip_note' title='Notas 24' rev='footnote'&gt;24&lt;/a&gt;] En ella est&#225; incluida la maleza. No utilizan herbicidas, la eliminan con guataca o cultivadora.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh25' id='nb25' class='spip_note' title='Notas 25' rev='footnote'&gt;25&lt;/a&gt;] Entrevista a Reynaldo Fern&#225;ndez Paulino, Jefe de Producci&#243;n, el 11 de marzo de 1993 por Niurka P&#233;rez. Rojas.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh26' id='nb26' class='spip_note' title='Notas 26' rev='footnote'&gt;26&lt;/a&gt;] El surcador es un tipo de arado con dos hojas en forma de quilla, a diferencia del arado americano que se utiliza para voltear la tierra con una sola hoja.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh27' id='nb27' class='spip_note' title='Notas 27' rev='footnote'&gt;27&lt;/a&gt;] Esta labor se realiza con los pies, arrimando la tierra a la base de la planta.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh28' id='nb28' class='spip_note' title='Notas 28' rev='footnote'&gt;28&lt;/a&gt;] Tipo de arado que remueve la tierra y la aporca a la base de la planta.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh29' id='nb29' class='spip_note' title='Notas 29' rev='footnote'&gt;29&lt;/a&gt;] Ver: Espino Marrero, Eumelio; Vladimir Andino Ruibal, Guillermo Quintana Varas et. al. Instructivo t&#233;cnico para...ob. cit&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh30' id='nb30' class='spip_note' title='Notas 30' rev='footnote'&gt;30&lt;/a&gt;] Ver: Espino Marrero, Eumelio; Vladimir Andino Ruibal, Guillermo Quintana Varas et. al. Instructivo t&#233;cnico para...ob. cit. p. 92. Se supone que este insecto fue introducido, con el objetivo de sabotear el desarrollo varios cultivos.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh31' id='nb31' class='spip_note' title='Notas 31' rev='footnote'&gt;31&lt;/a&gt;] Entrevistas a Luis Gonz&#225;lez Le&#243;n, Pedro Le&#243;n Rodr&#237;guez, Reynaldo Fern&#225;ndez los d&#237;as 11 y 12 de marzo de 1998 por Miriam Garc&#237;a, Niurka P&#233;rez y Ernel Gonz&#225;lez.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh32' id='nb32' class='spip_note' title='Notas 32' rev='footnote'&gt;32&lt;/a&gt;] Entrevista a Luis Gonz&#225;lez Le&#243;n, 12 de marzo de 1998 por Miriam Garc&#237;a.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh33' id='nb33' class='spip_note' title='Notas 33' rev='footnote'&gt;33&lt;/a&gt;] Entrevistas a: Ing. Integral Mercedes Oliva, Jose Luis Hern&#225;ndez Riol, administrador de la UBPC, J&#233;sus Mart&#237;n, Jefe de producci&#243;n, Ricardo M&#225;ximo Torres, jefe de transporte, Ismael Lorenzo Rosa-P&#233;rez, jefe de brigada de autoconsumo, Camilo Ramos Ramos, jefe de brigada de siembra, y Jos&#233; Ignacio G&#243;mez P&#233;rez, cooperativista de experiencia. Las entrevistas se realizaron por: Miriam Garc&#237;a, Niurka P&#233;rez y Ernel Gonz&#225;lez, durante los per&#237;odos, marzo- mayo y agosto- noviembre de 1998. El desarrollo de este estudio de caso fue tomado de: Garc&#237;a Aguiar, Miriam, Ernel Gonz&#225;lez Mastrapa, Niurka P&#233;rez Rojas. La transformaci&#243;n de la agricultura cubana a partir de 1993. Segundo Informe de Investigaci&#243;n. La Habana, enero 1999.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh34' id='nb34' class='spip_note' title='Notas 34' rev='footnote'&gt;34&lt;/a&gt;] La limitaci&#243;n de combustible, es uno de los problemas m&#225;s significativos, que en ocasiones no permite realizar el riego. En el banco de semillas de la UBPC se est&#225; realizando un trabajo minucioso con el objetivo de lograr variedades que re&#250;nan los requisitos necesarios; entre las variedades fundamentales est&#225;n: Tayabito ( Ty 86-28 y 7017) y la Mayar&#237; (My 5514). Estas aunque se adaptan a los suelos de este territorio, presentan algunos inconvenientes pues no son variedades de ciclo largo, adem&#225;s necesitan diferentes actividades de riego, que dadas las carencias de combustible no siempre se pueden ejecutar.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh35' id='nb35' class='spip_note' title='Notas 35' rev='footnote'&gt;35&lt;/a&gt;] Se estimaba por la junta administrativa de la UBPC, que para finales del a&#241;o 1999 el 94% de las semillas que se utilizar&#225;n en las siembras del 2000 ser&#237;an certificadas a partir de la registrada.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh36' id='nb36' class='spip_note' title='Notas 36' rev='footnote'&gt;36&lt;/a&gt;] Las semillas quedan expuestas en la superficie, se aprovecha as&#237; el efecto secante del sol, como forma natural de obtener su total desmenuzamiento y lograr a la vez el mullido del suelo. Estos factores son de gran importancia pues afectan el rendimiento agr&#237;cola.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh37' id='nb37' class='spip_note' title='Notas 37' rev='footnote'&gt;37&lt;/a&gt;] Este empareja el suelo y facilita el resto de las actividades, particularmente el riego&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh38' id='nb38' class='spip_note' title='Notas 38' rev='footnote'&gt;38&lt;/a&gt;] Alvarez Dosag&#252;ez, Armando. Por qu&#233; es importante una correcta preparaci&#243;n de suelos en la ca&#241;a de az&#250;car. Revista Ca&#241;averal, Vol. I , #2, abril-junio de 1995., pp.23-25.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh39' id='nb39' class='spip_note' title='Notas 39' rev='footnote'&gt;39&lt;/a&gt;] En la UBPC se emplean, generalmente, tres brigadas; dos de ellas se integran entre 20 y 30 hombres y la tercera entre 8 y 10.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh40' id='nb40' class='spip_note' title='Notas 40' rev='footnote'&gt;40&lt;/a&gt;] Clara Nidia Rodriguez y A. Espino. Guerra Inteligente a las malas hierbas. En Revista Ca&#241;averal , abril-junio de 1996, p. 56.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh41' id='nb41' class='spip_note' title='Notas 41' rev='footnote'&gt;41&lt;/a&gt;] Entrevista realizada a Ismael Lorenzo Rosa P&#233;rez por Miriam Garc&#237;a, agosto y noviembre de 1998.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh42' id='nb42' class='spip_note' title='Notas 42' rev='footnote'&gt;42&lt;/a&gt;] La ca&#241;a de az&#250;car es una planta que para producir una tonelada de tallos movibles, en nuestras condiciones, extrae del suelo: 1,5 kg de N; 0,5 kg de P2O5 y 1,8 kg. de K2O seg&#250;n Federico Sulroca Dom&#237;nguez. Direcci&#243;n de Agrotecnia, MINAZ. El ABC de los fertilizantes y su manejo en la ca&#241;a de az&#250;car. En Revista Ca&#241;averal, V. 1, #2, abril-junio de 1995.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh43' id='nb43' class='spip_note' title='Notas 43' rev='footnote'&gt;43&lt;/a&gt;] Los pasos que se siguen para la fertilizaci&#243;n de la ca&#241;a comienzan por un muestreo agroqu&#237;mico de los suelos, con una frecuencia quinquenal; an&#225;lisis de la muestra en laboratorios especializados, como los del Servicio de Fertilizantes y Variedades (SERVAR); c&#225;lculo de los d&#233;ficit y las dosis de fertilizantes, a partir de los resultados del laboratorio, los datos y mapas de campificaci&#243;n, para luego establecer los cartogramas agroqu&#237;micos con los &#237;ndices de fertilizaci&#243;n de cada bloque ca&#241;ero.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh44' id='nb44' class='spip_note' title='Notas 44' rev='footnote'&gt;44&lt;/a&gt;] Dos fertilizadoras de amoniaco, cuatro abonadores F350 y cuatro tractores MTZ-80. La fertilizaci&#243;n mediante el avi&#243;n es muy poco usada.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh45' id='nb45' class='spip_note' title='Notas 45' rev='footnote'&gt;45&lt;/a&gt;] Antes de los a&#241;os 80 el MINAZ ten&#237;a instalados laboratorios artesanales (CREE: Centros Reproductores de Entom&#243;fagos y Entom&#243;patogenos) para la cr&#237;a de la mosca cubana.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh46' id='nb46' class='spip_note' title='Notas 46' rev='footnote'&gt;46&lt;/a&gt;] Ver: Guzm&#225;n, Aldo y Pablo Pablos. &#8220;B&#243;rer, raquitismo de los reto&#241;os y nutrientes en los suelos&#8221;. En: : Revista Ca&#241;averal, Volum 3, #4, octubre-diciembre de 1996, pp. 26-27.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh47' id='nb47' class='spip_note' title='Notas 47' rev='footnote'&gt;47&lt;/a&gt;] Vladimir Padr&#243;n Mestre. Los roedores da&#241;inos en la ca&#241;a de az&#250;car. Revista Ca&#241;averal, Volum 2, #2, abril-junio de 1996, pp.42.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh48' id='nb48' class='spip_note' title='Notas 48' rev='footnote'&gt;48&lt;/a&gt;] es&#250;s Ram&#237;rez Miguez, Jefe de Departamento de Ingenier&#237;a del MINAZ. &#191;Por qu&#233; un riego eficiente?. Revista Ca&#241;averal, vol. 1, #2 abril-junio de 1995,p.14.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;[&lt;a href='http://www.desal.org.mx/spip/#nh49' id='nb49' class='spip_note' title='Notas 49' rev='footnote'&gt;49&lt;/a&gt;] Las zonas donde se localizan los pozos son: Los Mangos, Gu&#225;simas, Prado, Ojo de Agua, Los Dom&#237;nguez, Cayo Alto. Los que pertenec&#237;an al Plan Arroz ahora pasaron al Plan Ca&#241;ero. En total poseen 10 pozos con sus respectivas turbinas y motores. Aunque el r&#237;o Mayabeque rodea la UBPC, sus aguas fueron desviadas por un canal y no pueden ser utilizadas para el regad&#237;o.&lt;/p&gt;&lt;/div&gt;
		
		</content:encoded>


		

	</item>



</channel>

</rss>

